Поможем написать учебную работу
Если у вас возникли сложности с курсовой, контрольной, дипломной, рефератом, отчетом по практике, научно-исследовательской и любой другой работой - мы готовы помочь.

Предоплата всего

Подписываем
Если у вас возникли сложности с курсовой, контрольной, дипломной, рефератом, отчетом по практике, научно-исследовательской и любой другой работой - мы готовы помочь.
Предоплата всего
Подписываем
İdegäy dastanı Tatar xalqı Tatar xalqı
İdegäy dastanı
I
Tuqtamış xan belän Aqsaq Timer nizağı
häm Qotlıqía bi belän uğlı İdegäyneñ ülemgä
xökem itelgäne
Borın ütkän zamanda
Bolğar belän Sarayda,
Cayıq belän İdeldä,
Altın Urda, Aq Urda
Danlı Qıpçaq cirendä,
Tatardan tuğan Nuğay ilendä
Tuqtamış digän xan buldı;
İl bulğanğa il buldı,
Yaw bulğanğa yaw buldı,
Bilägäne qol buldı,
Äydägäne mal buldı.
Saray digän qalası,
Siksän küçä arası,*
Sarı märmär Altın Taş
Sigez yortqa dan buldı,*
Alarda dan bulmadı.
Suna tibep qaz alğan*
Qara laçın Tökle Ayaq
Aw laçını bar ide,
Tuğız yortqa dan buldı.
Azamat ir Tuqtamış
Aqbüz atı astında,
Laçını iär qaşında,
Çirüle küldä qoş çöyep*
Däwran sörgän xan buldı. *
Ul därya da bu därya,*
Ul däryadan Sır-Därya,
Sır-Däryadan Sämärqand,*
Sämärqandta utırğan
Ämir Bırlas Şah Timer*
Tuqtamışqa xat birde.
Ul xatında bu dide:
“Cayıqtan aşu Kük Tübä,*
Kük Tübädä aq saray;
Anda utırğan Tuqtamış
Ul Tuqtamış sin bulsañ,
Qurımnı eçkän sin bulsañ,*
Sine baqqan min bulsam,*
Tuğrıña qunğan Tökle Ayaq*
Tuğız yortqa dan bulsa,
Anı miña tapşırğıl”.
Tuqtamıştay olı xan,
Uqığan soñ bu xatnı,
Uñına torıp ber baqtı,
Sulına torıp ber baqtı,
Eçenä suıq boz töşte
Tuñ timerdäy kük buldı,
Eçenä qızu ut töşte
Sum timerdäy qızardı*
Qızarğan soñ ut buldı,
Annan da ütep aq buldı.
Azamat ir Tuqtamış
Anda cawap xat birde,
Ul xatında bu dide:
“Ul därya da bu därya,
Ul däryadan Sır-Därya.
Sır-Däryadan Sämärqand:
Sämärqandta utırğan
Ayağı çontıq Şah Timer*
Ämir Bırlas sin bulsañ;
Arğı atası Çıñğız xan,
Birge atası Tuyğuca,
Annan tuğan Tuqtamış
Ul Tuqtamış min bulsam;
Kük Tübädä aq saray,
Anda utırğan xan bulsam,
İl bulğanğa il bulsam,
Yaw bulğanğa yaw bulsam;
Qara laçın Tökle Ayaq
Siña bulmas, Şah Timer!
Tuğız yortqa dan bulğan,
Qara laçın aw qoşım
Siña bulmas, Şah Timer!
Annan qala Büz toyğın *
Ul da bulmas, Şah Timer!
İ Şah Timer, Şah Timer,
Teşeñ citsä, taş kimer!
Sigez yortqa símadıñ,
Tuğız yortnı quymadıñ,*
Sıçqan tipkän bidayaq*
Siña bulsın, Şah Timer!”
Xat bötelde, süz bette.*
Ay bette dä kön bette.
Yıl artınnan yaz kilde,*
Çirüle külgä qoş kilde,
Kügäl belän qaz kilde.*
Oya basqan Tökle Ayaq
Ul da bala çığardı.
Qoş çöyügä mäl kilde.
Aw qoşların qarağan
Qotlıqía bi ide.*
Azamat ir Tuqtamış
Anı üzenä çaqırttı:
Äy Qotlıqam, kil, dide.
Tuğız yortqa dan bulğan,
Oya basqan Tökle Ayaq
İke bala çığarsa,
İkesen ber sınap küräyem,
Anı miña bir, dide.
Qotlıqía bi kilde.
Qıl yefäk baw muynında
İke ber tiñ bala qoş,
İkese dä qulında;
Ul qoşlarnı birgändä
Tuqtamış xan almadı,
Ber artıq küz salmadı.
Äy Qotlıqa bi, dide.
Bolğar belän Sarayda
Min Tuqtamış xan ikän,
Tuğrıma qunğan Tökle Ayaq
Tuğız yortqa dan ikän,
Anı baqqan sin ikän,
Anı kötkän min ikän,*
Annan tuğan ike qoş
Anı miña bir, dide.
Qotlıqía bi anda
Yänä kilep yögende*
Ul ikesen yänä birgändä
Tuqtamış xan anı aldı,
Tırnaq oçına qundırıp,
Beräwen çöyde turğayğa,
Beräwen çöyde kügälgä
İkäwe dä oçmadı,
Tırnağınnan qupmadı.
Şunda belde Tuqtamış
İke ber tiñ bala qoş
Tökle Ayaqtan tumağan,
Tomşığı toma yaralğan*
Töksez ayaq bidayaq.
Azamat ir Tuqtamış
Anda küñele bozılıp,
Qotlıqía bigä äytte:
Tuğız yortqa dan bulğan
Qara laçın Tökle Ayaq,
Anı çöygän min ikän,
Anı baqqan sin ikän,
Anıñ ike balasın
Sorap torğan min ikän.
Miña sonıp torğanıñ *
Ayağı töksez bidayaq,
Anı üzeñä al! dide,
Üz qoşlarım bir! dide.
Qotlıqía bi äytte:
Äy xaniäm, xaniäm*
Tuğrıña qunğan Tökle Ayaq
Tuğız yortqa dan bulsa,
Sineñ belän dan buldı;
Kiçä sin dä çal buldıñ,
Bügen ul da çal buldı.
Yomırqasın salğanda
Qartlığınnan şil buldı*
Annan tuğan ike qoş
Bidayaqqa tiñ buldı,
Ul ike qoş şul, dide.
Tuqtamıştay olı xan
Uñına torıp ber baqtı,
Sulına torıp ber baqtı,
Küñele bozday busarıp,*
Küze qurday qızarıp*
Anda torıp monı äytte:
Sämärqandta utırğan
Ämir Bırlas Şah Timer;
Arğı utırğan ul bulsa,
Birge utırğan min bulsam,
Qara laçın Tökle Ayaq
Tuğız yortqa dan bulsa,
“Anı miña tapşırğıl”, dip,
Boyırıp utırğan ul bulsa,
Anıñ telen almağan*
Tuqtamış xan min bulsam,
Aw laçının qarağan
Qotlıqía sin bulsañ,
Salğan ike yomırqasın
Oyadan alğan da sin ikän!
Qoş bidayaq yomırqasın
Oyağa salğan da sin ikän!
Laçınımnıñ toqımın
Şah Timergä birgän dä sin ikän!
Ayağı töksez bidayaq
Anı da bulsa kütärep
Minem qaşıma kilgän dä*
Sin ikän, äy, sin ikän!
Tuqtamış xan yänä äytte:
Hay, Qotlıqa, Qotlıqa,
Qonıñ qotsız, Qotlıqa*
Däwer kemneñ däwere?
Tuqtamışnıñ däwere!
Zaman kemneñ zamanı?
Tuqtamışnıñ zamanı!
Cawabıñ bir, Qotlıqa!
Tuqtamış xan yänä äytte:
İ Qotlıqa, Qotlıqa!
Şah Timer suqqan sum altın,
Sum altınğa satıldıñ!
Ber başıñnı ike itteñ,
İke xanğa baş ordıñ,
Cawabıñ bir, Qotlıqa!
Qotlıqía bi äytte:
Äy xaniäm, xaniäm,
Qas doşmanıñ Şah Timer,*
Şah Timergä satılsam,
Ber başımnı ike itsäm,
İke xanğa baş orsam
Sezdän däwlät kitkäne,
Bezdän ırıs kitkäne.*
Başıbızğa urtaq kön *
Ul şul ikän, xanım, äy,
Ul şul ikän, xanım, äy!
Azamat ir Tuqtamış
Ärläp-xurlap anı äytte:
Hay Qotlıqa, Qotlıqa!
Qonıñ qotsız, Qotlıqa!
Däwer kemneñ däwere?
Tuqtamışnıñ däwere!
Zaman kemneñ zamanı?
Tuqtamışnıñ zamanı!
Quş qanatlı altın tac,
Küz urnında gäwhär qaş,*
Çıñğızdan kilgän däwlät qoş
Bu başımda tügelme?
Altı aylıq ağır yort,*
İtägemdä yatqan yort,
Salığınnan salığın*
Salıp alğan min ikän,
Urdasınnan urdasın*
Uñğarıp totqan min ikän*
Türäsez qalğan kiñ yortnıñ*
Türäsen kötkän min ikän, *
Üzem Çıñğız tügelme?
Minnän däwlät kitkänneñ,
Sinnän ırıs kitkänneñ
Cüyäsen äytep bir, dide.*
Qotlıqía bi äytte:
Äytmäk bezdän, xaniä,
İşetmäk sezdän, xaniä.
Cir urtası Kük Tübä,
Kük Tübädä aq saray;
Şuşı Saray qalada
Dürt därwaza bar ide.*
İkäwe bikle bulğanda
İkäwe açıq ikänder;
Berennän kilgän kärwanı
Berennän çığıp betä almí,
Bocrası böten alqaday
Buralıp ütär ikänder,
Yamğır belmäs yamçığıl*
Yam yulında yam çapqan;
Yalğız yörgän yulawçı
Yam yulında yal tapqan;
Yurtsa yulı kiñ bulıp,
Yatsa cire kiñ bulıp,
Yort-cir aman ikän dä;
Üze bineñ zamanı
İl färewän ikän dä;*
Zäkyättän alğan zäkyäte,
Qaznasınnan qaznası,
Üze bineñ sansız mal,
Üze dä belmäs ikän dä;
Sansız altın bu qazna
Ğömergä betmäs ikän dä;
Bezneñ köngä kilgändä
Ul da citmäs ikän dä!
Bili belsäñ, xaniäm,
İkselmäs däwlät bu ide. *
Altın Urda, Aq Urda
Altmış yortqa yul ide,
İndegeneñ könendä*
Kärwan, döyä kilalmí,
Därwazañnan inalmí*
Därwazañnan ingändä
Siña bülep biralmí.
Sinnän däwlät tayğanı
Şul tügelme, xaniäm!
Yänä torıp yänä äytsäm,
İdel sırtı Sarı Taw
İlem qunğan yort ide;
İlem yortta quymadıñ,
İdelne ike kiçerdeñ,
Anda da anı quymadıñ,
Qırlı quray, şur tatır*
Qola çülgä kiterdeñ,*
Qomkänt digän qalamnı
Qomğa tügep beterdeñ!
Äy xaniäm, xaniäm!
Ber biädä ike imçäk
Bere kipsä, bereneñ söte yuq,
Ber döyädä ike örkäç
Bere kitsä, bereneñ köçe yuq;
Yorttan yortım küçkäne
Bezdän ırıs kitkäne,
Qoştan qoşıñ küçkäne
Sezdän däwlät kitkäne.
Ber başımnı ike itep,
İke xanğa baş orsam,
Ul da bulsa, xaniäm,
Yorttan abruy kitkäne.
Çabuçı bulsañ, baş menä!
Tügüçe bulsañ, qan menä!
Anı äytep, Qotlıqía
Xan aldına yögende.
Tuqtamış xan anda äytte:
Hay sin tatar, hay tatar,
Manğıttan azğan çal tatar!*
Sin dä kiçä bar buldıñ,
Sin dä bügen yuq buldıñ!
Sin dä kiçä bi buldıñ,
Bügen kilep sin dä ber
Ülem belän tiñ buldıñ
Toqımıñnı orayım!
Azamat ir Tuqtamış
İke bien çaqırdı:
Çaqmağış bi, Dörmän bi
Anda kilep baş ordı.
Tuqtamış xan anda äytte:
Äy Dörmän bi, Dörmän bi,
Aybaltañnı tot, dide.
Aypıçağıñ taq, dide.
Qotlıqía yalğan bineñ
Muynın ora çap! dide.
Päridän alğan xatını,
Bişektä yatar balası;
Anı da taşlap qaldırğan
Päridän bulğan anası
Ul balanı tap! dide.
Bişegen ora çap! dide.
Sin dä bulsañ Çaqmağış,
Çaqma çaqqan Çaqmağış,
Qotlıqía yalğan bineñ
Çañğırağın çap, dide. *
Çabıp utqa yaq! dide.
Şunda torğan Cantimer
Kiñ qunıçlı Cantimer
Altı uğıllı ir ide;
Atağı ölkän atalıq,*
Yortta ölkän pir ide;*
Tuqtamışnıñ qaşında
Kiñäşe kiñ, kilbätle,
Süze ütkän bi ide;
Qotlıqía bi belän,
Qan tamızıp aq sötkä,
Ant eçeşkän ir ide.
Torıp kilep Cantimer
Xan aldına yögende:
Äy, xaniäm, xaniäm!
Cir kitärdä ni qalır?
Cirennän tayğan il qalır;
İl kitärdä ni qalır?
İl kitärdä yort qalır,
Yort kitärdä söt qalır,
Aq kükräktän söt imgän
Süze tatlı tel qalır.
Tel kitärdä ni qalır?
Yazğannan yazğan xat qalır;
Baş kitärdä ni qalır?
Buında tipkän qan qalır;
Buınnan buın çabılsa,
Ul çağında ni qalır?
Yort urnında yaw qalır;
Yaw çapqanda ni qalır?
Yalğız başı qañğırap,
Quyday bulıp mañğırap,
Çül dalada tinteräp,
Duadaqtay xan qalır.*
Sineñ qoşıñ asrağan
Qotlıqía bi ide.
Ul da bulsa ir ide,
Ber babası yaw ide,
Ber babası il ide,*
Ber babası qol ide,
Ber babası bi ide.
Anıñ da ölkän babası
Baba Tökle Xuca Äxmät,
Äwliälär pire ide.*
Äy xaniäm, xaniäm,
Qol yazarda bi kiçär,*
Bi yazarda xan kiçär,
Atalığım xaqına
Xatalığın kiç, dide.
Atalığım xaqına
Xatalığın kiçmäsäñ,
Bişektä yatqan balası
Qaşıq qanın kiç, dide,
Buında tipkän qan qalsın,
Baladan qulıñ tart, dide.
Qanınnan anıñ qayt! dide.
Cantimer bi äytkändä
Tuqtamıştay olı xan
Anıñ telen almadı,
Süzenä qolaq salmadı.
Açuı annan qatı ide,
Kiçüe annan qayt ide.*
Qotlıqaynı tottırdı,
Qulına qıl cep taqtırdı.
Saray digän qalası,
Siksän küçä arası,
Sarı märmär Altın Taş,
Altın Taştan Salqın Taş *
Salqın Taşqa tarttırdı.
Ber yağında asqılıq,
Ber yağında çapqılıq
Çapqılıqqa menderep,
Çüñ bükängä çükterep, *
Aybaltalı Dörmän bi
Anda başın çaptırdı.
Cantimerdäy atağa
Xan qolağın salmadı.
Xan qolağın salmasa,
Ul da qarap qalmadı,
Ni qılasın añladı,
Öyenä qarí yul aldı.
Cantimerneñ altı uğıl,
Altınçı uğıl Qoboğıl,
Alıp kilep ul anı
Qotlıqía bineñ öyenä,
Salıp quyıp bişekkä,
Qotlıqía balasın
Kiñ qunıçlı Cantimer,
Qunıçına yäşerep,
Üz öyenä kiterde.
Qotlıqía öyenä
Anda Dörmän bi kilde:
Sin dönyada yörgänçe,
Xan boyırığı yörsen, dip,
Xan boyırığı yörgändä
Ataña citkän aybalta
İnde siña citsen, dip,
Qıl muynıñnan ütsen, dip,
Qoboğılğa qul saldı.
Anda kilep Çaqmağış
Çañğırağın sındırıp,
Çaqma çağıp ürt saldı.
Xan boyırığı ütmäde,
Xan boyırığı ütkändä
Täñredän uzıp kitmäde
Atağa citkän aybalta
Balasına citmäde.
Baltası çabıp çapmadı,
Qıl muynınnan ütmäde.
Ul üläsen bu ülde,
Xannıñ äytkän süze ülde.
Beräw ülde, beräw qaldı
Täñre xökeme bu ide.
Ul balanı Cantimer,
İtegemnän aldım dip,
İtegemnän alğanda
İlsez-könsez qaldıñ dip,
Atın quydı İdegäy.
II
İdegäyneñ Qoboğıl isemendä üsep,
Tuqtamış xan sarayında bi bulğanı
Cantimerneñd altı uğıl,
Altınçı uğıl Qoboğıl,
Qoboğıl dip belenep,
Üsä quydı İdegäy.
Ber yäşendä ber ikän,
Basqan cire şil ikän*
İke yäştä il buldı,
Äytkän süze im buldı.
Öç yäşendä atalıq
Ostazdan kitap başlattı.
Dürt yäşendä dan buldı,
Firasäte faş buldı;*
Biş yäşenä kilgändä
Cantimerneñ biş uğıl
Bişenä dä baş buldı.
Altısında at mende,
Cidesendä cäyä tartıp,
Cide totam uq attı.
Sigez-tuğız bulğanda,
Sigez tuqmaq sındırıp,
Tuñ timergä qul ordı,
Unğa citte ul buldı,
Ul ni disä şul buldı,
Çülgä çığıp basqanda
Çül yarılıp yul buldı,
Tawğa çığıp basqanda
Taw sığılıp uy buldı*
Unberendä ber buldı,
Uypıqsız çiçän ul buldı.*
Unikegä citkändä
Alpamıştay ir buldı.
“İr bulğan soñ cir bulím,
İñsäm cirgä tisen, dip,
“İl igelegem kürsen, dip,
Asırağan çal babam
Ul da igelegem kürsen”, dip,
Tawda yattı, tay baqtı,
Qırda yattı, quy baqtı,
Yılqı baqtı qol buldı,*
Östendä yamar tun buldı.*
Başı belän baş buldı,
Atağı belän dan buldı,
Türäse belän faş buldı,*
Yätimnärgä yar buldı.
İdegäy andí ir buldı:
Atı yuqqa at buldı,
Çüllägängä su buldı,*
Adaşqanğa yul buldı;
Yalğızğa yasaq,*
Cäyäwgä tayaq ul buldı.
Undürtenä kilgändä
Undürt dawnı beterep
Türäsen birgän ul buldı.
Unbişenä kilgändä,
Tuqsan başlı Urdanıñ
Tuqsan uğlı ber bulıp
Aydalağa kilgändä*
Alar belän ant tottı.
“Köräşep bereñ mine yıqsa,
Unığız miña baş”, dide.
Quşağın alıp tu itep*
Anda mäydan kütärde.
Tuqsan başlı Urdanıñ
Tuqsan uğlı cíılıp
İdegäy belän köräş totqanda,
Yıqsa yığa belmäde,
Çalsa çala belmäde,
Barın yıqtı İdegäy;
Yıqqan berennän tun alıp
Aydalağa öyderde.
Öyep salıp İdegäy,
Östenä menep tayçandı.*
Tuqtamış xan täxetenä
Min mendem! dip yar saldı.
Annan äytte İdegäy:
Anaw kilgän aq atlı
Ul Tuqtamış xan bulsa,
Aldında baş imägez,
Üze sälam birmäsä,
Başlap sälam birmägez.
Tuqtamıştay olı xan
Aqbüz atı astında,
Laçını iär qaşında,
Cilä citep kilgändä
Anda kürde aydala.
Aydalada tuqsan ber bala.
Tuqsanı torır yalanbaş,
Ul tuqsannıñ eçendä
Çalqayıp utırır ber bala.
Azamat ir Tuqtamış*
Kilä citep kilgändä
Ul tuqsan ber tik tordı,
Torıp ber baş imäde,
İñkäyep sälam birmäde.
Tuqtamıştay olı xan
Anda torıp monı äytte:
Tuqsan bala aydala,
Tuqsan bulıp, büz bala,*
Büz balalıq itä belmädeñ
Başlap sälam birmädeñ.
Xanığız bulğan minme ölkän,
Ällä yuqsa sezme ölkän?!
Anda äytte İdegäy:
Başta bulsañ sin ölkän,
Ayaqta çığar bez ölkän.*
Äytep birsäm nik ölkän
Tuqsan başlı Urdanıñ
Yanımda tuqsan balası,
Şuşı tuqsan balanıñ
Yäşen sanap salsam min,
Anda çığar bez ölkän.
Ölkänne ölkän belmägän,
Başlap sälam birmägän
Ul da bulsa, xaniäm,
Sin ikän, ay, sin ikän!
Azamat ir Tuqtamış
Anda uñğa äylände,
Anda sulğa äylände,
Äylänep cawap tapmadı.
Xan-sarayğa qaytıp kilgändä
Başınnan uyı kitmäde,
Urınında yattı-yatmadı,
Öç kön küzen yommadı,
Öç kön yoqı tatmadı.
Qır başında aydala
Aydalada utırıp,
Tuqsan bala eçendä
İdegäy buldı ber bala.
Başı belän baş buldı,
Atağı belän dan buldı,
Türäse belän faş buldı;
Yätimnärgä yar buldı,
Atı yuqqa at buldı,
Adaşqanğa yul buldı,
Qarını açqanğa tamaq ul buldı.
Aybaltalı Dörmän bi
Dörmän ulı Urman bi
Tuqsan bala eçendä
Qaraqçılıq qılğan bi:
Balalar mengän tayaq at
Anı urlap totıldı.
“Türäsen monıñ bir”, diep,
Aydalanıñ tuqsan bala
Qulın kilep quşırdı.
Urman bineñ qaşına
Tora kilep İdegäy,
Quldan qılın tottırdı,
Qıldan qıl cep taqtırdı,
Salqın taşqa tarttırdı,
Tuqsannıñ beren cällad itep,
Anda başın çaptırdı.
Xäbär ilgä faş buldı.
Cällad bulğan ul balanı
Aybaltalı Dörmän bi
Qulın quldan qayırıp,
Tuqtamış xanğa baş ordı:
Üzem bulsam Dörmän bi,
Ulım bulıp Urman bi,
Urmanımnıñ başın çapqan
Şul balanıñ qanın qaytiem?*
Äy xaniäm, türäñ bir!
Cällad bulğan ul bala
Tordı dağın anı äytte:
Qır başında aydala,
Aydalada tuqsan ber bala.
Qoboğıl bezneñ berebez,
Ul da bulsa başçıbız,
Monıñ türäsen ul birgän,
Anıñ arğısın min belmäm.
Tuqtamıştay olı xan
İdegäyne aldırdı:
Äy Qoboğıl, Qoboğıl,
Yaxşı atanıñ balası
Cantimerneñ uğlı ideñ;
Yılqı baqtıñ, quy baqtıñ,
Aydalada ut yaqtıñ:
Aybaltalı Dörmän bi,
Dörmän uğlı Urman bi,
Anıñ başın nik çaptıñ?
Anda äytte İdegäy:
İleñdä yörgän qaraqçı
Öç at urlap qotılsa,
Dürtençedä totılsa,
Sineñ türäñ buyınça
Dürtençedä çabılsa,
Dörmän uğlı Urman bi
Ul da şulay totıldı,
Sineñ xökemeñ buyınça
Ul da şulay çabıldı,
Anıñ arğısın min belmäm.
Tuqtamış torıp anda äytte:
Äy Dörmän bi, Dörmän bi,
Şuşı torğan Qoboğıl
Ni qılsa da ras qılğan,
Süzem belän ber qılğan,
Min aña türä birä almam.
Aydalada utırıp,
Undürt dawnı betergän,
Tuqsan bala eçendä
Bäyge totıp dan alğan,*
Tuqsanına baş bulğan,
Türäsen birep faş bulğan,
Ul ni qılsa ras qılğan,
Qoboğılday balanıñ
Türäsenä çığalmam.
Qoboğılğa anı äytte
Äy Qoboğıl, Qoboğıl,
Sarayımda qal, dide.
Östeñdäge iske tun
Ul tunıñnı sal, dide.
Yawrınnarı qaymalı,*
Töymä bawı tartmalı
Al qara keş tun birim;*
Bu tunımnı ki, dide.
Çıñ-çıñ itkän çın yögän
Çıñlatqanda qarağan,
Toqımı tolpar yaralğan
Timgel çuar at birim,
Ul çuarnı men, dide.
Kün dawılbaz taq, dide, *
Cil qaramí cil, dide.
Asıl şoñqar qoş birim,
Kül äylänä çöy, dide.
Ber bite ayday balqığan,
Ber bite köndäy salqığan,*
Bolğardayın bolqığan*
Cofardayın añqığan
Aytulı atlı aru qız
Canıñ söygän yar bulsa,
Tuyıñnan tuyıñ qıldırıp,
Anı da siña biriem,
Quynıña alıp söy, dide.
Qırımnan qíın daw kilsä,
Türäsen anıñ bir, dide.
Qırımnan qalın yaw kilsä,
Qoboğılım, anı qır, dide.
Anda äytte İdegäy:
Atıñ bulsa bağamın,
Utıñ bulsa yağamın,
Min yaxşığa yaxşımın,
Min yamanğa yamanmın,
Qul birgänneñ qolımın
Xezmäteñdä qalamın.
Torıp kilep İdegäy,
Xan ni birsä, anı aldı:
Al qara keş tun ikän
Kiärenä anı aldı;
Timgel çuar at ikän
Menärenä anı aldı;
Kün dawılbaz bar ikän
Töyärenä anı aldı;
Asıl şoñqar qoş ikän
Çöyärenä anı aldı;
Ber bite ayday balqığan,
Ber bite köndäy salqığan,
Bolğardayın bolqığan,
Cofardayın añqığan
Aytulı aru qız ikän
Tuyınnan tuyın qıldırıp,
Söyärenä anı aldı.
Qırımnan qíın yaw kilsä,
Dawnı qırdı İdegäy;
Qırımnan qalın yaw kilsä,
Yawnı qırdı İdegäy.
Tuqtamıştay olı xan
İdegäyneñ könendä
Yaw belän dawdan qotıldı.
Saray digän qalada
Dürt därwaza bar ikän,
İkäwe bikle bulğanda,
İkäwen açıq quydırdı.
Berennän kilgän kärwanı
Berennän çığıp betä almí,
Bocrası böten alqaday
Boralıp kilgän mal buldı.
Tuqtamıştay olı xan,
İdegäy irneñ könendä
İl qaznası bay buldı,
Bilägäne qol buldı,
Äydägäne mal buldı;
Cäyep salsa kömeşen
Cäyräp yatqan kül buldı;
Öyep salsa altının
Äldermeştäy taw buldı.
Aşağan qazı yal buldı,*
Eçkäne sarı bal buldı.
Ämma İdegäy üze kem?
Anısın belmäs xan buldı.
Qadírbirde yäş soltan,
Tuqtamıştay xan ulı,
Ul biläwdän çıqqanda
Xan xanäşe Yänikä*
Anda igezäk qız taptı.
Ul qızlarnı tapqanda,
Tuqtamıştay olı xan
Analıqlar aldırıp,*
San-söyägen baqtırdı.
Xan qaznanı açtırdı,
Köräkläp täñkä çäçterde.
Xannan xannı cídırdı,
Bidän bine cídırdı,
Tu biälär suydırdı,*
Utız kön uyın qıldırdı,
Qırıq kön tuyın qıldırdı;
Olı qızı ayğa tiñ
Atın quyıp Xanäkä,
Keçe qızı köngä tiñ
Atın quyıp Könäkä,
Küñelen anda tındırdı.
Tuqtamıştay olı xan
Quydan quyın suyğanda,
Tuydan tuyın qılğanda,
İdegäyneñ alğanı,
Qağıp tüşäk salğanı
Aytulı aru qız ikän,
Anıñ da citep ay-köne,
Ay yarlıqayıp kön tuldı,*
At başıday ul tuldı.
Ul tuğanda İdegäy,
Atalıqlar aldırıp,
San söyägen baqtırdı.
Altınnan çömäk uydırdı,*
Kömeştän töbäk qoydırdı,*
Qır qurayın semäk itterde;*
Qır qurayı qatı bulır dip,
Altınnan semäk qıldırdı.
Tu biälär suydırdı,
Tuqtamışnıñ sansız qol
Barın, yuğın cídırdı,
Yalğızıma alqış tisen dip,
Ölkän ber tuy qıldırdı,
Xan qaşında tudı dip,
Atın Noradın quydırdı.
Ul tuğanda İdegäy
Qam yörgesenä budırdı*
Qam yörgese qatı bulır dip,
Susarına bilätte.
Kükräge yawlı üssen dip,
Qaçqan yawnı qudırdı,
Yawda yawır bulsın dip,*
Yawnı bergä qıdırdı.*
Küñelen şunda tındırdı.
III
Tuqtamış xannıñ İdegäydän şiklänep,
anı ezärlägäne
Xan xanäşe Yänikä
Ber kön xanğa monı äytte:
Qaraçı, xanım, qaraçı!
Tawda yatıp tay baqqan,
Qırda yatıp quy baqqan,
Yılqıçıdan bi bulğan,
Türäñ bulğan Qoboğıl
Ni qılğannı qaraçı:
Qaraçılar eçendä*
Bulğandayın qaraçı!
Qadírbirde xan uğlı,
Ul tuğanday tuy qılıp,
Xan uğlına uğlın tiñ quyıp;
Xanäkä belän Könäkä
Qız tuğanday sí qılıp,
Xan síına tiñ qılıp,
Xan qaznañnı açtırıp,
San-söyägen baqtırıp,
Tuy qılğanın qaraçı!
Çıñğızdan qalğan qara tu,*
Qara tunı qulğa alıp,
Yaw qırğanın qaraçı.
Xan-türädäy utırıp,
Daw qılğanın qaraçı!
Qıl yaqalı qırıq nögär
Qılday bulıp tartılıp
Xansarayğa kilgändä,
Qıl-qıl çäçen üstergän
Qıl tübäle Qoboğıl
Ul kilgänen qaraçı!
Xan sarayı aq işek
İrtä bulsa açılıp,
Tuqtamış xan kilgändä,
Al täxetkä mengändä,
Al täxetneñ arqası
Altın yığaç tutí qoş*
Sayrap telgä kilgändä,
Qıl yaqalı qırıq nögär
Qılday bulıp tartılıp
Sälam birep kilgändä,
Xan täxetendä utırıp,
Ul sälamne alğanda,
Qırıq berençe ir bulıp,
Yalğızına san bulıp,
İdegäy kilep kergändä,
Tuqtamıştay olı xan,
Üze dä üze sizmästän,
Qalqıp ta qalqıp torır ikän
urınınnan,
ay.
Sınap torğan Yänikä
Tuqtamışqa monı äytte:
Tawda yatıp quy baqqan,
Yılqıçıdan bi bulğan,
Türäñ bulğan Qoboğıl
Öräñgedän qatı ikän;
Kilbäte sinnän kiñ ikän,
Qotı sinnän qotlı ikän.
Qırıq berençe ir bulıp,
Yalğızına san bulıp,
Qoboğıl kilep kergändä,
Xan başıñnı qol itep,
Qalqıp ta qalqıp tordıñ
urınıñnan,
ay!
Azamat ir Tuqtamış
Xanäşenä üpkäläp äytte dir:
Yan yöräkne yandırıp
Yalğanlama sin, xanäş,
Sum yöräkne sulqıtıp,
Sumğıllama sin, xanäş!*
Tawda yatıp tay baqqan,
Türäm bulğan Qoboğıl
Öräñgedän qatı bulalmas!
Qıl-qıl çäçen üstergän
Qıl tübäle Qoboğıl
Öräñgedän qatı bulğanda,
Bulğanda, ay bulğanda
Öräñge minnän qatı bulalmas!
Kilbäte minnän kiñ bulmas!
Kilbäte kiñ bulğanda
Qotı minnän qotlı bulalmas!
Çıñğızdan bulğan zatıma
Qol Qoboğıl tiñälmäs!
Ul kilgändä min torsam,
Tuqtamış xan min bulmam!
Xan sarayı aq işek
İrtä bulğaç açılıp,
Tuqtamış xan ingändä,
Al täxetkä mengändä,
Al täxetneñ arqası
Altın yığaç tutí qoş
Sayrap telgä kilgändä,
Xan xanäşe Yänikä
Xan uñınnan utırıp,
İtägen anıñ enäläp,
Al täxetkä çäneçte.
Qırıq berençe ir bulıp,
Yalğızına san bulıp,
İdegäy kilep kergändä,
Tuqtamıştay olı xan,
Üze dä üze sizmästän,
Qalqıp tay qalqıp torğanda,
Enäläp quyğan itäge
İneçennän tartılıp,
Enä şartlap sınğanda,
Azamat ir Tuqtamış
Üz ğayıben añladı,
Küñele bozday buzardı,*
Küze qurday qızardı,
Borlığıp qarar tapmadı;*
Urınında yattı-yatmadı,
Öç kön küzen yommadı,
Öç kön yoqı tatmadı.
Yänikä xanäş anda äytte:
Borlıqmağıl, Tuqtamış,
Boyıqmağıl, xaniäm!
Yılqıçıdan bi bulğan
Qoboğılnıñ öräge*
Örägeñnän östen bulğanda,
Anı tübän qılayıq!
Qotı sinnän qotlı bulğanda
Anı da qotsız qılayıq;
Qoboğıl yänä kilgändä
Susınğa bal quyayıq,
Susın-balnıñ eçenä
Ağu-zähär qoyayıq.
Ul yaw mikän, il mikän *
Anı şunda sınayıq!
Yaw bulğanda Qoboğıl,
Balnı eçep-eçmästän,
Pıçağın alıp qınaptan*
Beze belän ber bolğar;*
İl bulğanda Qoboğıl
Balnı eçep-eçmästän,
Pıçağın alıp qınaptan
Sabı belän ber bolğar.
Anıñ küñelen sınayıq,
Borlıqmağıl, Tuqtamış,
Boyıqmağıl, xan! dide.
Xan sarayı aq işek,
Ber işektä Añğısın,
Ber işektä Tıñğısın
İke torğan şığawıl,*
Tuqtamış xan qolı ide.
Xannıñ qolı bulğanda
İdegäyneñ qulı ide.
Xansarayda ni barın
Alar aşa İdegäy
Belep torğan köne ide.
Xan sarayı aq işek,
Tuqtamış xan ingändä,
Al täxetkä mengändä,
Qırıq berençe ir bulıp,
Yalğızına san bulıp,
İdegäy kilep kergändä,
Xanğa sälam birgändä,
İrnäwe yuqa sarayaq,*
Sarayaqnıñ eçendä
Ağulap salğan sarı bal
Azamat ir Tuqtamış
İdegäygä birgändä,
İşektäge Añğısın
Tıñğısınğa añdırıp*
Başın qılday igändä,
İdegäy anı sizgändä
Bilendäge pıçağın
Suırıp aldı qınaptan.
Almas pıçaq sabı altın,
Qayrılmağay, mayrılsın,
Ağuı bulsa bu balnıñ,
Ağuın suırıp alsın! dip,
Pıçağın balğa batırdı,
Beze belän dürt kiste,
Ber bolğadı, ber eçte,
Annan äytte xanäşkä:
İlämle ikän ilägeñ,*
Quqsımí mikän çilägeñ?..*
Anı äytep İdegäy,
Xansaraydan borıldı.
İdegäy alay kitkändä,
Xan xanäşe Yänikä
Yaqasın yırtıp ah itep,
Al täxetkä yığıldı.
Annan äytte Yänikä:
Añlağan bulsañ, xaniäm,
Qoboğılnıñ qılğanı
Sine, mine xurlawı.
Pıçağın alıp qınaptan,
Beze belän bolğawı
İl tügel, yaw bulğanı.
Dürt kisäkkä bülgäne
“İdel, Cayıq sularnı,
İrteş belän Çulmannı,
Dürt däryälı yortıñnı
Dürt bülärmen”, digäne;
Urtasınnan bolğawı
“Saray belän Bolğarnı
Ber bolğarmın”, digäne;
İläk, çiläk digäne
Olı qızıñ Xanäkä,
Keçe qızıñ Könäkä
Beräwen tiñläp iläkkä,
Beräwen tiñläp çiläkkä,
“Beräwen uğlım tiñ kürsä,
Aña da aña saqla”,
digäne,
ay!
Xanäş anı äytkändä
Azamat ir Tuqtamış
Yänikägä anı äytte:
Yan yöräkne yandırıp,
Yalğanlama sin, xanäş,
Sum yöräkne sulqıtıp,
Sumğıllama sin, xanäş!
Yaxşı ata Cantimer
Canday kürgän ir ide,
Yaw da tügel il ide,
Annan tuğan Qoboğıl
Ul da miña yaw bulmas,
Daw beterep, yaw qırğan
Qoboğıl miña daw bulmas.
Öräge minnän qatı bulsa da,
Qoboğıl miña üç bulmas,
Sineñ digän hiç bulmas,
Hiç bulmas, ay, hiç bulmas!
Yänikä xanäş anda äytte:
Yaxşı atanıñ balası
Cantimerdän tuğan Qoboğıl,
Ul siña yaw bulmasa,
Ul siña üç bulmasa,
Min digän hiç bulmasa,
Tuğız ireñ çaqırtqıl,
Cırawlarıñ aldırğıl *
Sınçılarıñ sınatqıl,
Anda mälem qıldırğıl,*
Qoboğıl digän kem ikän,
Kem ikän, äy, kem ikän?
Tuqtamıştay olı xan
Aptıradı, äylände,
Äylänep kiñäş tapmadı,
Tuğız iren çaqırttı.
Beräwen öygä ingezep,
Tuqtamış xan anda äytte:
İñsäñä suqsam iñkäymäs,
İskemne birsäm ilämäs,*
İsäntäy ulı Xodaybirde batırım,
Sin ber kerep tulğaçı! dip ide.*
İñkäyep öygä kergäçten,
Qul quşırıp torğaçtın,
Tora birep tulğadı,
Äytep ide ber süzne,
Anıñ bu süze yaqmadı,*
Küñelenä yatmadı,
Anı: Öydän çıq, dide.
Qart büredäy qaşqarğan,*
Qap-qarañğı tönnärdä
Sansız qulnı başqarğan,*
Kön dä söñge sındırğan,
Söñgesenä keşe mendergän,
İr küñelen tındırğan,
Almağan yaw quymağan,
Eçsä qanğa tuymağan,
İlgä az da yawğa küp
Aqbaltır uğlı Uağım,
Moncır uğlı Çuağım,
İkäweñ kerep tulğaçı! dip ide,
İkäwe kilep kergäçten,
Qul quşırıp torğaçtın,
Tulğap-tulğap saldı ide,
Bolar süze yaqmadı,
Küñelenä yatmadı,
İkeñ dä öydän çıq! dide.
Küçkändä küçeñ äylängän*
İsfahan qılıç bäylägän,
Yaw qarasın kürgändä
Yawar köndäy turlanğan,*
Kitär qoştay saylanğan,
Yaraşıq attay yarsınğan,*
Arğımaq attay tipsengän
Arğınnarnıñ başı ideñ, *
Qara Quca batırım,
Sin ber kerep tulğaçı! dip ide,
İñkäyep öygä kergäçten,
Qul quşırıp torğaçtın,
Ul da tulğap saldı ide,
Anıñ da süze yaqmadı,
Küñelenä yatmadı,
Anı: Öydän çıq! dide.
Tuqtamıştay olı xan
Aptıradı, yödäde,
Yaq-yağına qaradı:
Bu cíınnıñ eçendä
Kemnär bar da kemnär yuq.
Aptırağan könemdä
Tulğamağa keşe yuq!
Nuğay ide awır yort
Aptırawda äylände,
Äylänep kiñäş tapmadı,
Hiçber adäm bazalmí,
Xan qaşına kilä almí,
Xanğa cawap birä almí,
Täqsirlebez padişa, *
Bez belmibez, di tordı.
Tuqtamıştay olı xan
Tuğaça bine çaqırdı:
Qarañğıda yul tapqan,
Xöfiä cirdä süz tapqan,*
Yawrınıñ kiñ qaqbaqtay,*
Aylarıñ ölkän tuqmaqtay,*
Qulıñda saz uynağan,
Teleñdä süz uynağan,
Añrawçım da minem mañrawçım,*
Yaxşı köndä cırlawçım,
Yaman köndä buzlawçım,*
Tuqtar ulı Tuğaça,
Sin tuğlaçı! dip ide,
İñkäyep öygä kergäçten,
Qul quşırıp torğaçtın,
Tulğay birep anı äytte:
Äy xaniäm, xaniäm!
Sin dä belmäs eş ikän,
Min dä belmäs eş ikän;
Tuğız batır ağası
Qıpçaq bieñ ber bulır,
Belsä beler Qıpçaq bi,
Minnän kilmäs eş ikän.
Tuqtamıştay olı xan
Qıpçaq bine öndäde:
Quş-quş pıçaq asınğan
Quşalıqlap utaw tektergän,*
Qarağay buyı at mengän,
Meñ çükeçle timer tun*
Bilen bişkä tarttırğan,
Kügän salıp qaptırğan,
Siksän söyäm söñgene
Seltämästän qulğa alğan.
Ädäm telen almağan,
Üz rayısı bulmasa,*
Asu cirgä barmağan,*
Möytännän tuğan Qıpçaq bi,
Sin ber kerep tulğaçı! dip ide,
Möytännä tuğan Qıpçaq bi
İñkäyep öygä kergäçten,
Qul quşırıp, tez bögep,
Tez astına bürek salıp,
Uñ qulına bal alıp,
Tulğamağa kilep ide,
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay,
Qıpçaqtayın batırnı
Kire tartıp ım itep,
İzü qağıp utırttı.
Tuqtamıştay olı xan
Kiñ Canbayğa anda äytte:
Sadağın qırıq narğa tarttırğan*
Soltanatın Ulda belän
Wıldadan arttırğan*
Xan aldında at totqan,
Tamağına altı xat tıqqan *
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay,
Kiñäşeñ artıq bi Canbay.
Kiñäşemneñ soñı sin,
Kiñ sabamnıñ qurı sin;
Qıpçaqtayın iremne
Kire tartıp utırttıñ,
Qoboğılnıñ asılın
Sin tulğaçı, dip ide,
Anda äytte Kiñ Canbay:
Äy, xaniäm, xaniäm!
Sin dä belmäs eş ikän,
Min dä belmäs eş ikän,
Nuğay ile tapmastay
Bu ber awır töş ikän.
Altı sunıñ buyında,
Qamaday başı qaşqarğan,
Qondızday töse sarğayğan,
Azawlar teşe buşağan,
Çübin ayaq at mengän,*
Yäşlegendä ir bulğan,
Suday bulat bäylägän,
Arıslan, qaplan awlağan,
Citmeş cide il gizgän,
Yöz tuqsan biş yäşägän,
Susar bürekle, sup tunlı,*
Subra digän cıraw bar.
Qoboğılnıñ asılın
Ul belmäsä, kem beler?
Anı äytep Kiñ Canbay,
Täğzim itep tuqtadı.*
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay,
Xanğa monı digändä,
Cıraw xäzer bulsın! dip,
Xan boyırığın birgändä,
Xan çabarı Baymorat
Sípap sorı bürek kiep,
Bilen tartıp ber budı,
Qıl qoyrığın çart töyep*
Çapqın atqa ber mende
Yurta-çaba ber cilde,
Altı sunıñ buyına
Altı köndä ber citte.
Sıpıra sınlı cırawğa*
Xan boyırığın belderde.
Altı sunıñ buyında
Yöz tuqsan biş yäşägän,
Azawları qaqşağan,
Möçäläre yomşağan,*
Çoqçıtları buşağan,*
Töşär dä torğan yañağın
Aq yefäk tartıp bäylägän
Sıpıra sınlı sup cıraw
Atqa menär xäle yuq,
Cırawnı alıp kitä almí,
Kire qayttı Baymorat.
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay,
Kiñäşe ölkän ir Canbay
Tuqtamışqa anı äytte:
Äy xaniäm, xaniäm!
Sıpıra sınlı sup cıraw
Sıbay menep kilmäster,*
Mensä dä kilä belmäster.
Altınlı köymä ciktergel,
Arışqa siät taqtırğıl,*
Arbağa göllär tüktergel,
Altı qara at ciktergel,
Küp tüşäklär tüşätkel,
Mamıq yastıqlar yasatqıl,
İke yaxşı nögäreñ urtırtqıl,
Kilmäs bulğaymı ikän, äy,
Kilmäs bulğaymı ikän, äy?!
Tuqtamış xan boyırdı,
Altı qara at tottırdı,
Altın köymäsenä cikterde,
Arışqa siät taqtırdı,
Arbağa göllär tükterde,
Küp tüşäklär tüşätte,
Mamıq yastıqlar yasattı,
İke nögären utırttı,
Sup cırawğa cildertte.
Anda barıp citkändä
Äytep inde ber nögär:
Sup ayaqlı, sup bürekle
Sıpıra sınlı sup cıraw,
Timerdän azaw teşeñ töşkän,
Yöz tuqsan biş yäşeñ citkän,
Küpne belgän, küpne kürgän,
Qäderläwgä iä qart,
Bezne siña xan cibärde,
Qäderläwgä iä qart!
Xanım türäm Tuqtamış
Öyenä sine çaqırdı.
Qunaq bulsañ ni bulğan?
Xanım belmägän eştän
Xäbär birsäñ ni bulğan?
Anda Subra cırawnı
Bilenä puta budırıp,
Yañaqların bäylätep,
Azawların çiratılğan
Çi yefäk belän çormatıp,
Altınlı köymägä mengezep,
Qultığına cizle tayaq söyätep,
Qulına almas qundırıp,*
Küzenä sömbel sörtterep,
Ütrek yalğan dimäskä
İman şähädäten iskärtep,
Xanğa alıp kittelär.
IV
Tuqtamış xannıñ Subranı tulğatıp,
İdegäyne sınağanı
Sıpıra sınlı sup cıraw,
Alıp ber citep kilgäçten,
İñkäyep öygä kergäçten,
Tuqtamıştay olı xan
İke utırdı, ber tordı,
Eçke baştan yul birde,
Anda ölkän tuy yasap,
Kük tübädäy tübägä
Aq çatırlar qordırıp,
Türä-qartın cídırıp,
Xan-xäzrät ala küzen
Yaq-yağına qarattı.
İrdän iren cídırdı,
Bidän bien cídırdı.
Qoboğılnı sıníım dip,
Däräcägä çigiem dip,
Anda xäbär qıldırdı.
Çapçağı belän sarı bal,*
Anı da quldan kütärtep,
Aq utawğa kitertep,*
İdegäyne ayaqçığa quydırdı.*
Sarı ballar saldırıp,
Subradayın cırawğa
Öç tustağan bal birde.
Balnı citep alğaçtın,
Alıp ber anı salğaçtın,
Çala burlı bulğaçtın,*
Subra cıraw anda äytte:
Tim-tim Çuar, Tim Çuar,*
Çabılğan attan tir çığar.
Aq mamıqtan büz çığar;*
Aqıllı irdän süz çığar;
Yöz tuqsan biş yäşägän,
Canı-söyäge qaqşağan,
Azawların tezderep,
Aq yefäkkä bäylägän
Ber alcığan qartıñmın!
Mindäy irdän ni çığar?
Ni çığar, ay, ni çığar!
Äyter idem, telem kilmäs,
Äytmäs idem, küñel tınmas;
Qorı üländä dım bulmas,
Qorı söyäktä may bulmas,
Aqıl qaytqan qartlarda
Xan tıñlarday süz bulmas,
Xan totsa da xalıq totmas,
Xalıq totsa da xan totmas;
Xalıq belän xan bozılışsa,
Aradan ütär yul bulmas.
Yänädän äytep ni äytim:
Ni ber cayman awız qart ikän dirlär, äy!
Ni belsä şunı äytä ikän dirlär, äy!
Tästä-tästä bal birçe!*
Sirpeldermi alıp kilçe!
Bal böyräkkä töşkändä,*
Bal belän böyräk peşkändä,
Küñränä birep äytiem:*
Menmägä birsäñ cäbä bir *
Tibengedän tir çıqmas;*
Çöymägä birsäñ qarçığa bir
Qancağañnı buş itmäs;*
Kimägä birsäñ qara bir
Eçe tuzmí tışı uñmas;
Söymägä birsäñ sılu bir
Aq sarayğa söykänep
Yılí qalsa, kem almas?
Cikmägä birsäñ atan bir *
Arışı sınmí mığaymas*
Sawmağa birsäñ qısraq bir *
Quqrayğa tigän suıqqa timi sualmas.*
Cıraw balnı eçkändä,
Bal böyräkkä töşkändä
Tuqtamışqa yänä äytte:
İdeldä buldı ille xan,
Cayıqta buldı yalğız xan,
İre xannıñ uağı,*
Uaq xannıñ irese
Qart babañ da xan ide,
Alımı sinnän az ide,
Bireme sinnän küp ide.
Tulğa da tulğa disez,
Cırla da cırla disez,
Ni cırlayıq sezlärgä?
Ni birersez bezlärgä?
Tuqtamış xan anda äytte:
Al qara keş tun birim min siña,
Saylap alıp kiär bulsañ, cırawçım,
Qıñğırawlı kük qarçığa biriem,
Kül qıdırıp çöyär bulsañ, cırawçım!
Alpan da tilpän yögertep,
Adımın cirgä quırtıp,
Arğımaq at biriem,
Qamçı tartmí menär bulsañ, cırawçım.
Xanäkädän artıq aru bar,
Könäkädän artıq sılu bar,
Anı da alıp biriem,
Uñ cireñä ultırtıp,
Arqasınnan söyär bulsañ, cırawçım!
Ayaqçım bulıp utırğan
Anaw da torğan Qoboğıl,
Anıñ da nindi ir ikänen
Äytep tä birer bulsañ, cırawçım!
Azamat ir Tuqtamış
Subradayın cırawnıñ
İñsäsenä qara samur tun birde, *
Üz qulınnan ber sarayaq bal birde.
Sıpıra sınlı sup cıraw
Sarayaqnı alğaçtın,
Anı awızına almastan,
İdegäy belän Canbaynı
Qaşına ımlap aldırıp,
Kiñ Canbaynıñ yözenä
Soraw birep anı äytte:
Bezdän borın zamanda
Tuniqu atlı xan ütte,
Yaw bulğanğa yaw buldı,
İl bulğanğa il buldı.
Olı xannıñ uağı,
Uaq xannıñ olısı
Tuniquğa baş ide.
Tuniqu küktän aşqanda,*
Qıtay yortın basqanda
Anıñ olı wäzire
Tat torını Qolatay,*
Dalada tabıp ber bala,
Tarun bulıp üsterde.*
Yuğalçı bala ir buldı,*
Ozaq ütmi yaw buldı;*
Tat torının quzğatıp,
Tuniqunı qawladı.
Tuniqunıñ täxetenä
Qolataynı xan itte.
Xan bulğan soñ Qolatay,
Yuğalçı üskän balanıñ
Qırsaq başın çaptırıp,
Tuniqunı qaytardı.
Soraw biräm, olı bi
Qaysı döres eşläde?
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay
Cawap birep anı äytte:
Aq qalada uyğa bay
Yort ağası Subratay,
Yöz tuqsan biş yäşädeñ,
Küpne kürep bayqadıñ,
Küpne belep söylädeñ,
Sinnän qala min bayğış,
Äytep-äytep ni äytim?
Azamat ir Qolatay
Yaman yulğa basmadı,
Xan bulğan soñ sarayda
Yuğalçını üterep,
Tuniqu danın saqladı.
Sıpra sınlı Subra
İdegäygä qarap anda äytte:
Yaq tübägä baş yeget,
Yäşeñ utızğa citmäyen
Tuğız yortqa dan buldıñ;
Azamat ir Qoboğıl!
Töpçek atañ belmimen,*
Öç azamat äñgämäsen
Bayqap kürsäñ ni bulğay?
Anda äytte İdegäy:
Aq qalada uyğa bay
Yort ağası Subratay.
Yöz tuqsan biş yäşädeñ,
Azaw teşeñ aşadıñ,
Küpne kürep bayqadıñ.
Yuğalçı üskän batırnıñ
Atı ide Timertaw,
Anıñ atın äytmädeñ,
Yorttan anı yäşerdeñ,
Ubalın qaya quyarsıñ?*
Önändä buldı sigez xan,
Olı xannıñ uağı,
Uaq xannıñ olısı
Tuniquğa baş ide,
Tuniqu kükkä aşqan soñ,
Qıtay yortın basqan soñ
Üzen kükkä aşırğan
Yortına qıñğır qaradı,
Yortı färwan bulmadı;*
Köçlese qol biläde,
Köçseze zar iñräde,
Kükkä aşqan Tuniqu
Yortına küzen salmadı;
Yuğalçı üskän Timertaw
Yortnıñ zarın añladı;
Yul tapmayın adaşqan
Çalpı yortqa yul buldı.*
Çalpı yortnı quzğatıp,
Tuniqunı qawladı,
Yortqa küzen salmağan
Tuniqunı qawlawçı
Timertaw döres eşläde;
Yortnıñ uyın bayqamí,
Timertaw süzen tıñlamí,
Sın bitlägän soranday*
Mılcırap yörgän Qolatay,
Timertaw başın çaptırıp,
Ubal yalğış eşläde,
Minem belgänem şul, dide.
Cawap süzen alğaçtın,
Sınap ber qarap torğaçtın,
Ölkän cıraw Subra
İdegäyne cöpläp anda äytte:
Yäş celektä may bula,
Aqılı uyğa bay bula:
Celegeñä may tulğan,
Aqılıñ uyğa bay bulğan.
Anı äytep Subra,
Sarı balnı kütärep,
İdegäy belän Canbayğa
Tulğay birep yänä äytte:
İ sarı bal, sarı bal,
Sarı balnı kem eçär?
İkeñ bergä kilgändä
Qaysığız batır ir bulsa,
Alıp ta alıp şul eçär!
Subra alay digändä,
Canbay uyğa kilgändä
İdegäy alıp anı eçte.
Subra cıraw anda äytte:
Afärin, batır ikänseñ!
Xanğa duslıq itkändä
Duslığıñ niçek itärseñ?
Xanğa xaslıq itkändä*
Xaslığıñ niçek itärseñ?
İdegäy torıp anda äytte:
Xanğa duslıq itkändä
Çığıp qala bozarmın,
Qaznadan qazna kiterep,
Xannıñ küñelen tabarmın.
Xanğa xaslıq itkändä
Arsayıp atqa menärmen,*
Qarçığa bulıp oçarmın,
Xannı quıp basarmın,
Başın qancağama asarmın;
Bülengän quyday itärmen,
Bürektäy kiep kitärmen,
Qaznasın alıp ilgä,
Xanlıqnı layıq bigä birermen,
Min digänne qılırmın,
Digänemne qılmasam,
Atamnıñ xaram ulı bulíım!
Sıpıra sınlı sup cıraw
İdegäy belän Canbaynı
İkesen ber sınap kürgäçten,
Tuqtamış xanğa anı äytte:
Äy xaniäm, xaniäm,
Äyt diseñ dä quymísıñ,
Äytmägä awızım barmídır.
Barmasa da äytiem:
Qara laçın, Büz toyğın
İkese ike oyanıñ qoşı ikän,
Ostazlarıña tottırıp,
İkäwne ber turğaçqa qundırdıñ.
Qaşıñda torğan ike ir:
Beräwe anıñ olı uğıl,
Mañlayı çıqıq, güzäl bulır,*
Batır bulır şul uğıl;
Yantaya birep utırğan,
Canbay atı atalğan,
İrne salqıq kürenä *
Canbaz bulır şul uğıl.*
Kämalnıñ ulı kiñ Canbay,
Süzgä çiçän ir Canbay
Kiñäş birer qartlarğa,
Yawğa çığar atlarğa,
Bezdän däwran ütkändä,
Sezgä däwran citkändä
Ta kem qaldı xannarğa!..*
Arğı uğıl da birge uğıl,
Şul çittäge şul uğıl
Qoş borınlı Qoboğıl,
Büre pıçım şul uğıl,*
Baltırı yuan, qulı ünän,*
Cay tatarğa oxşí şul uğıl;
İrene yuqa kürenä
Çiçän ikän Qoboğıl,
Yawrını yassı, muynı ozın,
Cäyä tartmağa qulı ozın
Märgän ikän Qoboğıl;
Barmağı cizdäy mayışqan *
Çibär ikän Qoboğıl;
Çäçe ayday balqığan
Asıl ikän Qoboğıl;
Bite nurday tügelgän *
Türä bulır Qoboğıl…
Sıpıra sınlı sup cıraw
Tora birep tulğaydır,
Tulğay birep sarnídır!*
Sarnídır da cırlídır.
Bal böyräkkä töşkändä,
Bal belän böyräk peşkändä,
Subra anı cırlídır:
Min qartıñmın, qartıñmın,
Küpne kürgän qartıñmın.
Ni kürmägän qartıñmın?
Başlıq ta başlıq Başlıq xan
Anı kürgän qartıñmın;
Annan soñğı Abıl xan
Anı kürgän qartıñmın;
Annan soñğı Qara xan
Anı kürgän qartıñmın;
Olı babañ Tomawıl
Anı da kürgän qartıñmın;
Unike totam uq tartqan,
Tartqanında özä atqan
Annarı soñğı ir Çıñğız
Min anı kürgän qartıñmın!
Yuqlawsız ütkän Yawçı xan *
Anı kürgän qartıñmın;
Bäyändu xan, Sayın xan
Anı kürgän qartıñmın;
Sayın xannar kitkändä
Annan qalğan qartıñmın;
Tartıp bulat bäylägän
Bura soltan Bärki xan
Annan qalğan qartıñmın;
Özäñgese özmä altın,
Ber özmäse meñ altın,
Üzbäk digän xan ütkän
Anı kürgän qartıñmın;
Tibengese tezmä altın,
Tıníbäk digän xan ütkän
Anı da kürgän qartıñmın;
Arğımaq bawı sum altın
Asılbäk digän xan ütkän
Anı min kürgän qartıñmın;
Yabınçası cäymä altın,
Baş şaymanı çın altın,*
Manarası qırıq qolaç
Canbäk digän xan ütkän
Anı min kürgän qartıñmın;
Birdebäk tä xan bulğan,
Bireme sinnän küp bulğan
Anı kürgän qartıñmın;
Olı xannan tuğız xan,
Keçe xannan utız xan,
Iğına kergän qartıñmın.*
Qart babağız Tuqtağa,
Anıñ uğlı Tuyğuca
Anı kürgän qartıñmın.
Äy Tuqtamış, Tuqtamış,
Tik tönä kön sin üzeñ*
Yalanayaq, yalanbaş
Yörep torğan bala ideñ,
Bügen sin dä xan buldıñ
Sine dä kürä toramın.
Üterä ikäneñ belämen,
Ütersäñ cuyar niem bar?
Axirät öygä barırmın,
Yänä öygä kerermen…
Äcäl turı kilmäsä,
Azrayıl qorıq salmasa,*
Äle dä bulsa, Tuqtamış,
Sinnän qalır qartıñmın!
Yänä torıp yänä äytsäm:
Önändä ütte un batır,
Un batırdan iñ batır
Sanayı kük solanday,*
Tartıp atsa sanayın
Küktä yoldız yuğaltqan,
Kük batır dip atalğan
Anı kürgän qartıñmın.
Encü belän Bäncüdä*
Borın ütte biş batır,
Biş batırdan iñ batır
Görzise ide biş batman,*
Qılıçı ide yöz totam,
Suqsa tawnı cimerde,
Çapsa yawnı yuq itte,
Tawbatır dip dan aldı
Anı kürgän qartıñmın.
Cayıq belän İdeldä
Borın ütte dürt batır;
Dürt batırdan iñ batır,
Qulındağı qalqanı
Anıñ ide öç batman,
İñendäge timer köbä
Anıñ ide dürt batman.
Ğäwer atqan utçağır*
Kükrägenä batmağan,
“Utçağır almas” batır dip,
Danı yortqa taralğan
Anı kürgän qartıñmın.
Küp batırnı min kürdem,
Küp batırnı min beldem,
Yäşem yöz tuqsanğa kilgändä,
Çıqmağan can yörgändä,
Minnän däwran ütkändä,
Sezgä däwran citkändä,
Utız teşem betkändä,
Şunça irlär kürgändä,
Utız xannıñ ğömeren ütkändä,
Qoboğılday irne min
Ber kürmägän qartıñmın!
Qaşlarına qarasam,
Qälämnän päyda bulğanday;
Küzlärenä qarasam,
Kügennän päyda bulğanday;
Qarşınnan torıp qarasam,
Qähärdän päyda bulğanday;
Buylarına qarasam,
Nurdan päyda bulğanday!
Şul çittäge şul uğıl,
Arı uğıldan birge uğıl,
Urtadağı ozın buylı
At cilkäle Qoboğıl,
Qomğa betkän qoba tal*
Qorıq saylar Qoboğıl;
Qola-alalı küp yılqıñnı
Quıp äydär Qoboğıl;
Äylänmägän küp yortqa
Bilge tekär Qoboğıl;*
Botı sawırlı körän at,*
Botqa tartıp menär at:*
İke saqlıq turını
Olawğa caydaq alır ul;*
Nuğaylınıñ ağır yort,
Cäyäw yatqan xäyran yort
Aç közändäy bögelep,
Aç büredäy çíıldap,
Aç arıslanday ükerep,
İleñä tawış salır ul;
Qırıq könlek çülenä
Aydınlı bulaq salır ul;*
İdelneñ ike yağı qızıl yar,
Isbadan sawıt salır ul;*
İrteş başı Qara Tun,
İke arasın quar ul;
Çiksez quzı, sansız quy,*
Küp ğäskäre tuysın dip,
Suyıp qazan asar ul;
Batman-batman balıñnı
Tartıp alıp eçär ul;
Altınnan suqqan aq urdañ,
Kömeştän suqqan aq işek,
Töşsä timer çuqmarı
İşegeñne açar ul;
Kirägäñne kirtär ul,
Kirtep utın itär ul,
Kismä-kismä sarı altın
Kisep ulca itär ul;*
Qaşıqlap cíğan malıñnı
Çümeçläp çäçep betär ul.
Bar urdañnı alır ul.
Täxeteñä baw salır ul,
Qola çäçeñ ağartıp,
İke küzeñ qızartıp,
Qartayğanda ileñnän
Sörän salıp quar ul;
Tabanıñnı telär ul,
Telep qılın salır ul;*
Xur qızıday kürekle,
Sanduğaçtay irekle
Xanäkädäy arunı,
Könäkädäy sılunı,
Yänikädäy bikäçne
At östenä menderep,
Alsu yözen suldırıp,
Tigen ulca qılır ul.*
Qamçı tiär muynıña,
Qan sorğılır quynıña,*
Taqía olı başıñnı
Kisär bulğay şul uğıl.
İnde min keşe tanımam,
Ägär keşe tanısam,
Qotlıqía bi ulı
İdegäy ul Qoboğıl!..
V
İdegäyneñ Tuqtamış xan tabınınnan
Aqsaq Timergä qaçıp kitkäne
Subra monı äytkändä
Xan cíını zur tabın
Ber utırdı, ber tordı.
Tuqtamıştay olı xan
Ber utırdı, ber tordı.
Küñelenä töşkän yaxşılar,
Bu ni uqíası buldı dip,
Çıdí almí cılídır,
Küñelenä töşmäs yamannar,
Qartayğanda ber alcığan qartıbız
Mine äytep bılçıldí dip,
Kölä birep tıñlídır.
Yantaya birep utırğan
Canbay anda monı äytte:
İdegäy andí ir ikän,
İdel yortta ber ikän,
Başınnan başı saw bulsın!
Xan sınawın itkändä,
Däräcägä çikkändä,
Bi türälär, ağalar,
Başınnan balnı qoyayıq,
İdegäy andí ir ikän,
Berär ayaq quyayıq!
Anda tabın şaw kilde.
Xan uñınnan utırıp,
Xan xanäşe Yänikä
Tuqtamışqa anı äytte:
İdegäy Qotlıqía ulı bulğanda,
Eçep eçe birtelsen,*
Başı monnan çıqmasın,
Bilär totqan aq pıçaq
Bi qulınnan töşmäsen!
İrnäwe yuqa sarayaq,
Ber ayaqnı ballap bir,
Ber ayaqnı ağulap bir!
Xanäş anı äytkändä,
Xan xäyläsen itkändä,
Tıñlap torğan Tıñğısın
Añğısınğa añdırdı,
Añdıp torğan Añğısın
Aq utawnı qaldırdı.
Bäydä torğan atlarnıñ
Özäñge bawın kiskäläp,
İdegäyneñ çuar at
Anı yulğa qaldırdı.
Tıştan kilep işekkä,
İdegäygä anı añdırdı:
Tuyğa barsañ borın bar,
Borın barsañ urın bar,
Borın bar da borın qayt,
Atañ beler mäğnäsen!
Timgel Çuar, Tim Çuar,
Tön qatuğa kön siña,
Qara laçın qanatınnan
Äzerlärgä yon siña;
Miña waqıt köylärgä,
Siña waqıt söylärgä,
Östeñdäge qamqa tun
Türdä utırğan bilärgä.
Minem atıp Añğısın,
Barlağansıñ soñğısın.
Añğısın añdıp ni äytsä,
Anı belde İdegäy.
Yılqıldağan aq pıçaq
Bilärneñ ciñ oçında
Çığıp qaytıp tora ikän
Anı kürde İdegäy.
Ağulap salğan sarı bal
Canbay totıp kilgändä,
Xan sarqıtın eç! diep,*
İdegäygä birgändä,
Ağu salğan sarayaq
Borınına kilep tigändä,
Ay, borınımnı qan qıldıñ! dip,
Borının basıp İdegäy,
Busağadan atladı.
Toqımı tolpar yaralğan
Timgel Çuar at ikän:
Özäñgegä ber tide,
Cirdä yatqan sadağın
İelep alıp ber kide.
Tim Çuarnıñ yanbaşı
Cirgä yatıp ber tide.
Äylänep qarap kürgändä,
İdegäy inde yuq ide.
Sıpıra sınlı sup cıraw
Ni bulğanın añladı.
Tulğay birep sarnadı:*
Ay busağa, busağa,
Busağanı ber atlap,
Basar buğay şul uğıl:
Tim Çuarın atlanıp
Qaçar buğay şul uğıl!
İsän-aman kitsä ul,
Şah Timergä citsä ul,
Şah Timerne alıp kilep,
Saraynı xarap itär ul!
Azamat ir Tuqtamış:
Bu ni uqíası buldı? dip,
Tuğız iren torğızıp,
Öy aldına çıqqanda
Ni bulğanın añlaydır…
Quğın menep atlan! dip,
Xan boyırığın birgändä
Tuzğıp yörgän tuğız bi
Tuğız atqa kilgändä,
Atlanır yağın tapmadı,
Bawsız iär, bapsız at,*
Köbäsen kiep mengändä
İärennän awğan batırlar
Cir basar cir tapmadı,
Äylänep kire atladı.
Azamat ir Tuqtamış
Sup cırawğa anda äytte:
Äle minem aqbüz atım,
Aqbüz, aqbüz digänem,
Yögänen uçlap kem barsa,
Anıñ bulır ikän lä!
Äle minem öyem-saray
Asıl taştan salınğan.
Kiläçäk öyem nigeze
Taldan bulır ikän lä!
Äle minem Xanäkädäy aruım,
Könäkädäy sıluım,
Yänikädäy bikäçem
Könendä kem kölä baqsa
Anıñ bulır ikän lä!
Subra cıraw anı äytte:
Yalğızı yıraq kitmäster,
İdeldän arı ütmäster,
Tuğız irne cibär dä,
Aldap-yoldap qaşıña al,
Qaşıña al da, başın al!
İsän-aman ütsä ul,
Şah Timergä kitäçäk,
Şah Timerne alıp kilep
Saraynı xarap itäçäk.
…Kilmäs bulğay mikän, äy!
Azamat ir Tuqtamış
Ğayrätennän buzarıp,
Kiñ Canbayğa anı äytte:
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay,
Kiñäşeñ ölkän ir Canbay!
Qotlıqía bi ulı
İdegäyne belgändä
Seren minnän yäşerdeñ,
Qulımnan ağu birgändä
Borının suğıp qaçırdıñ!
Atlanıp citkel artına,
Alıp kilgel qarşıma!
Tuğız irgä anı äytte:
Äy tuğız ir, tuğız ir!
Canbay belän bara kür!
Aldap-yoldap İdegäyne
Üz qaşıña ala kür!
Aldap-yoldap qaşıña al!
Qaşıña al da başın al!
Tuğız ir kitte zarlanıp,
Ber alla dip aldanıp.
Alar qua kilgändä,
İdel kiçte İdegäy,
Ber tel alıp kitim dip, *
Ber baytiräk töbenä
İären salıp tüşände.
İdegäy anda yatqanda
Cantimerneñ biş ulı
Aña kilep quşıldı.
Alar anda yattılar,
Yatıp qazan astılar,
Asıp aşap yattılar.
Ul tötenne kürgändä,
Tuğız ir citep kilgändä
Tuğızı da tuqtadı,
Qaşına barıp citmäde,
Söyläşergä bazmadı.
İdegäy anda utırıp qaqşayıp,
Tuğızınnan qurıqmadı.
Anda kilep Kiñ Canbay,
İdel aşa hayqarıp,*
İdegäyne çaqırıp,
Tulğay birep anı äytte:
Qayt, İdegäy, qaytsana!
Xanıñ-iäñ çaqıradır,
Borılıp İdel çıqsana.
Bezdän borın zamanda
Tuniqu atlı xan ütte.
Yuğalçıdan üstergän
Tawbatır anı quğanda
Tat torını Qolatay
Yaman yulğa basmadı
Tuniqu danın saqladı,
Qayt, İdegäy, qaytsana!
İdegäy awaz qaytardı:
Qara yılan Kiñ Canbay,
Aqılıñ çontıq, tintäk bi,
Tuniqu olı xan ide,
Utız yortqa dan ide.
Dalada üskän Timertaw
Tat torının quzğatıp,
Tuniqu danın yuq itte.
Awaz birde Kiñ Canbay:
Äy İdegäy, İdegäy,
Yuq tomanğa sin çumğan,
Tuqtamıştay olı xan
Aña qarşı kem torğan?
Yawlarıñ az, totılırsıñ,
Çeben canlı atañday
Qanlı küz yäş qoyarsıñ!
Qayt, İdegäy, qaytsana!
Tat torını Yaw tübä,
Yaw tübägä baş itep,
Tuqtamıştay olı xan,
İdegäy, sine quyadır,
Qaytıp başçı bulsana!
Olı qızı Xanäkä,
Keçe qızı Könäkä,
İkäwen berdäy birä lä,
Qaytıp kiäw bulsana!
Awaz birde İdegäy:
Aqılıñ çontıq Kiñ Canbay,
Yort belmägän tintäk bi,
Qıbırsınmí arı kit,
Sın bitlägän soranday.
Tat torını Yaw tübä
Miña tiñdäş qız tabar,
Tat torını Yaw tübä
Miña danlı yort bulır.
Awaz birde Kiñ Canbay:
Ay qalqıp aqrın tuadır,
İr yeget yawda üläder,
Yawdan qaçqan ir bulmídır,
İl aldında kön kürmider.
Yeget bulıp yaw başladıñ,
Başladıñ da nik taşladıñ?
Börket quğan quyandayın
İdel suın kiçep qaçtıñ?
Awaz birde İdegäy:
Ay qalqıp aqrın tuadır,
İr yeget yawnı quadır,
İr bulsañ, sunı ütkel
Sunı ütep mine totqıl!
Awaz birde Kiñ Canbay:
Köçle ilgä sin yaw açtıñ,
Batır bulıp alğa bastıñ,
Batırlığıñ kürsät, mordar,*
Sunı ütep nigä qaçtıñ?
Awaz birde İdegäy:
Taymam basqan yulımnan,
Salmam söñge qulımnan,
Salmam qalqan iñemnän,
Yaw cíarmın ilemnän.
Yawğa tiñdäş yaw císam,
İdel suın kiçärmen,
Kem batır da kem quyan
Şul çağında il kürer.
Caqtalı tunnıñ eçendä*
Caq yonnarı çäçelep,*
İdel aşa çaqırıp,
Canbay anda tulğaydır:
İdegäy bi, dusım, ay!
İdegäy bi, dusım, ay!
Xanıñ-iäñ çaqıradır,
Borılıp İdel kiçsänä!
Qaytsana, İdegäy, qaytsana!
Qayırılıp atıñ başın tartsana!
Qaytıp öyeñ tapsana!
İñsäse biek Büz Urdağa*
İñkäyep sälam birsänä!
İrene yuqa çınayaq,
Xan-iäñ bal biräder,
Xanäşlär totqan sarayaq,
Sürätmäle söt qımız*
Qulınnan qoyıp biräder,
Eçsänä, İdegäy, eçsänä!
İäreneñ qaşı altın,
Yögäneneñ başı altın,
Qolağın bezdäy qadağan,
Kägelen qızday tarağan,*
“Çu!” digändä oçqan qoşnı
Uzıp kitmägä yarağan,
Yörgändä ezen sanağan,
Quş yöräkle yaralğan
Qısır yılan üzäkle,
Qultırawday tanawlı,*
Säxtiändäy irenle*
Sarımsaqtay azawlı,
Qíğan qamış qolaqlı,
Tustağanday toyaqlı,
Al örkäçle döyädäy,
Arıslanday kükräkle,
Yulbarıstay söyräkle,*
Çapqan çaqta cil citmäs,
Tabanı yalpaq Tarlan büz
At biräder xaniäñ,
Mensänä, İdegäy, mensänä!
Yaqası altın, ciñe altın,
Ber kürüe meñ altın,
Qara keştän tun birä,
Kisänä, İdegäy, kisänä!
Totam bawı sum altın
Qıñğırawlı kük qarçığa biräder,
Kün dawılbaz bäylänep,
Kül qıdırıp çöysänä!
Baldağı altın uy bulat *
Xaniäñ qılıç biräder,
Busana, İdegäy, busana!
Ber çigäse meñ qızılğa betmägän *
Xaniäñ köbä biräder,
Kisänä, İdegäy, kisänä!
İdel belän Cayıqta
Utız tuğız xan ide,
Tuqtamıştay yuq ide,
Zawqıñnı anda sörsänä!*
Baytaldan baytal bülep biräder,
Bäylätep qımız eçsänä!*
Baytaqtan baytaq bülep biräder,*
Padişahlıq sörsänä!
Xanäkädän artıq aru bar,
Könäkädän artıq sılu bar,
Anı da alıp biräder,
Uñ tezeñä utırtıp,
Bitlärennän suırtıp,
Arqasınnan qağıp-qağıp söysänä!
Ciñ oçınnan yalğaşıp,
Söysänä, İdegäy, söysänä!
Tuqtamıştay xaniäñ
Siña üpkä qıladır,
Üpkä bulğan süzeñne
Üz awızıñnan äytsänä!
Kil, İdegäy, dusım, äy,
Bezneñ belän qaytsana!
Anda kilep İdegäy
İdel aşa anı äytte:
Qaytmam da, Canbay, qaytmamın,
Qayırılıp atım başın tartmamın,
İñsäse biek Büz Urdağa
İñkäyep sälam äytmämen,
İnep küreneş itmämen
İñsämä imän çuqmar tigändä!
İrene yuqa çınayaq
Xaniäm bal birsä dä,
Bal birsä dä eçmämen,
Xanäşlär totqan sarayaq,
Sürtämäle söt-qımız,
Qoyıp birsä dä tatmamın
İrenem cirkä bulğanda.*
İäreneñ qaşı altın,
Yögäneneñ başı altın,
Qolağın bezdäy qadağan,
Kägelen qızday tarağan,
“Çu!” digändä, oçqan qoşnı
Uzıp kitmägä yarağan,
Yörgändä ezen sanağan,
Quş yöräkle yaralğan,
Qısır yılan üzäkle,
Qultırawday tanawlı,
Säxtiändäy irenle,
Sarımsaqtay azawlı,
Qíğan qamış qolaqlı,
Tustağanday toyaqlı
Al örkäçle döyädäy,
Arıslanday kükräkle,
Yulbarıstay söyräkle,
Çapqan çaqta cil citmäs,
Tabanı yalpaq Tarlan büz
At birsä dä menä almam
Awwım qotsız bulğanda!*
Yaqası altın, ciñe altın,
Ber kürüe meñ altın,
Qara keştän tun birsä,
Kiä almam, Canbay, kiä almam
Cilkämä möyez bötkändä!*
Totam bawı sum altın
Qıñğırawlı kük qarçığa birsä dä,
Kün dawılbaz bäylänep,
Kül äylänä çöyä almam,
Qancağam qansız bulğanda!
Baldağı altın uy bulat
Qılıç birsä dä bua almam
Bilem qotsız bulğanda.
Ber çigäse meñ altınğa betmägän
Köbä birsä dä kiä almam
Buyım şıqsız bulğanda.
Baytaldan baytal bülep birsä dä
Bäylätep qımız eçä almam
Eçem qotsız bulğanda!
Baytaqtan baytaq bülep birsä dä
Padişahlıq sörä almam
Alla üzemä birmäsä.
Xanäkädän artıq arunı,
Könäkädän artıq sılunı
İkäwen berdäy birsä dä,
Uñ ciremnän utırtıp,
Çıñğıldaşıp köleşep,
Yanbaşınnan yalğaşıp,
Çi töbendä serläşep,*
Yanıma alıp söymämen.
Sineñ tiñsez xaniäñ
Miña üpkä qılsa da,
İnde iñkäyep barmamın.
Üpkä-pinä süzemne,
Kükne uğım aralap äytmäsä,
Üz awızımnan äytmämen;
İr bulıp atqa mengäçten,
Ber yul alıp yörgäçten,
Xatınday bulıp qaytmamın!
Min oçayım disäm, qanat yuq,
Qunayım disäm qoyrıq yuq,
Barırıma cirem yuq,
Batarıma külem yuq;
Aldım biek, artım yar,
Äylänergä cirem tar!
Bu kitkännän kitärmen,
Şah Timergä citärmen;
Şah Timer miña qul birsä,
Yurtar atqa yul birsä,
Telägemne ul birsä,
Bu İdel digän suıñnı
Qäyer qom qılıp kiçärmen,*
Tuqtamıştay xanıñnı
Ayağıma mösäxxär itärmen!*
Canbay yänä tulğadı:
Qaytsana, İdegäy, qaytsana,
Qayırılıp atıñ başın tartsana!
Alğanıñ Al Ğomär xannıñ qızı ide
Aytulınıñ üze ide;
Sağınır da sarğayır,
Utırıp qalıp qartayır,
Salqın töşmäy barsana,
Ni digänen belsänä!
İdegäy torıp anı äytte:
Qaytmam da, Canbay, qaytmamın,
Qayırılıp atım başın tartmamın,
Alğanım Al Ğomär xannıñ qızı ide,
Aytulınıñ üze ide,
Sağınsın da sarğaysın,
Utıra ğına torıp qartaysın,
Anda minem eşem yuq!
Ni digänen min belmäm
Qolağım sañğıraw bulğanğa!
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay,
Kiñäşeñ ölkän et Canbay!
Arıraq torıp söyläçe,
Bireräk kilep tıñlaçı!
Atañ qara keşe ide,
Mal birgänneñ qolı ide,
Anañ qara keşe ide,
Aş birgänneñ küñe ide,*
Sin dä şundí keşeseñ:
Aş birgänneñ qolısıñ,
Mal birgänneñ ulısıñ!
Açma, küzeñ tişärmen!
Söylämä, teleñ kisärmen!
Tañlayıña tal qızdırıp basarmın!*
Tuqtamışnıñ tuğız ir,
Sin tuğızda min yalğız,
Därmanıñ bulsa, kil, duñğız!
Qamçı tiär muyınıña,
Qan sorğılır quyınıña.
Bu kitkännän kitmäsäm,
Kiñ çüllärne ütmäsäm,
Xoday miña yul birep,
Şah Timergä citmäsäm;
Şah Timer miña qul birep,
Telägemne mul birep,
Qırıq tübägä qırıq basıp,
Yaw bulıp kilep citmäsäm;
Nuğaylınıñ ağır yort,
Cäyäw yatqan xäyran yort,
Aç közändäy bögelep,
Aç büredäy çíıldap,
Çitäneñnän qíqulap
Açı sörän salmasam,
Qola-alalı küp yılqıñnı
Quıp äydäp almasam;
Botı sawırlı körän at
Botqa tartıp menmäsäm,
İke saqlıq turını
Olawğa caydaq almasam;
Altınlap suqqan urdasın,
Kömeştän suqqan işegen
Töse suıq çın bulat
Oçı belän açmasam,
Kirägäsen kirtmäsäm,
Kirtep utın itmäsäm;
Xanäkädäy arunı,
Könäkädäy sılunı
Üz türendä şul waqıt
Tüş astına salmasam,
Tuqsan başlı Urdağa
Tunamí iä bulmasam;
Uğlannarnı satuğa
Ber çiğara quymasam,*
Qırıq könlek yulına,
Qırıq könlek çülenä
Qırıq qoyı qazdırıp,
Qırıq yort-yam salmasam,
Äytkänemne qılmasam,
Min üçemne almasam,
Baba Tökläs babam birgän
İdegäy atım qorısın!
Min, min dirmen, min dirmen
Yuqnı dimäs irdermen!
Dusım utın sündermäm,
Doşmanım utın yandırmam!
Üzem dimäs namartqa*
Ap-aq büz at mendermäm!
Tuqsansız cäbä saldırmam,*
Asılın soramí aş birmäm,
Atasın soramí dan birmäm!
Tawğa oyalar şoñqarmın,
Taw arqılı yurtarmın!
Torlaqsız üskän qolanmın,
Mizgelsez yuşap urtlarmın,*
Yaralıştan asawmın,*
Buğalaq salsañ tuqtamam!
Qarağaydan biekmen,
Dawıl örsä qayırılmam;
Qaynaşıp betkän botaqmın,
Baltalasañ ayırılmam!
Qıltıñlağan köränçä at *
Qıdırawnı yıqqanmın,
Yaqası altın kiräwkä,*
Yaqalaşıp yırtqanmın!
Tuqsan bawlı aq köbä,
Tunağan cirdä kigänmen,
Yaqalaşıp, uqlaşıp,
Küplär başın igänmen.
Monnan arı maqtanmam,
Ägär dä min maqtansam,
Unike totam uq tartqan,
Tartqanında özä atqan
Borındağı Çıñğıznıñ
Üze belän tiñdermen!
VI
İdegäyneñ yulda Qara Tien alıp belän suğışıp,
Aqsaq Timer qızı Aqbeläkne häm
qırıq qolnı qotqarğanı
Yünälde İdegäy, yünälde,
Şah timergä yul aldı,
Tuğız ir bazalmí qaldı.
Ütkännärgä síınıp,*
Özäñgegä sırınıp,
Suzılmalı şam qılıç *
Şam qılıçın qulğa alıp,
Aldan töşte İdegäy.
İdegäy üze ber ide,
Cantimerneñ biş ulı,
Altınçısı İdegäy;
Annan-monnan cíılıp,
Barı buldı uncide.
Çoqır-çaqır yullarnı
Basıp kitep baradır,
Asqar-asqar tawlarnı*
Aşıp kitep baradır,
Awızlığın çuar at
Birmi kitep baradır,
Barğan sayın şäbäyep,
Yarsıp kitep baradır.
“Çu” digändä çabadır,
Awızlıq belän alışıp,
Qamçı tartmí baradır,
Oçqan qoş belän yarışıp.
İdegäyneñ yörüe
Andí qatı cil ikän
Cilä almadı uncide;
Anıñ qapqan tamağı
Cide köngä ber ikän
Tüzä almadı uncide.
Yödäwlären kürgändä,
Anda äytte İdegäy:
Äy uncide, uncide!
Öçläp salsañ öç bulmas,
Quşlap salsañ quş bulmas,
Bişkä bülsäñ bülenmäs;
Yanığızğa yandaş bulmasam,
Bereñä bereñ iş bulmas.
Äy uncide, uncide,
Uncidegez ber keşe,
Min quşılğaç unsigez,
Unsigezneñ ber eşe,
Susadım dip qarıqma,
Açıqtım dip qamıqma,*
Yul ozaq dip yalıqma.
Tamağıñ sineñ açıqsa,
Tamaq tabıp biräyem,
Kiemeñ sineñ yırtılsa,
Kiem tabıp biräyem,
Atıñ ülsä, tüläyem,
Üzeñ ülsäñ, ni diäyem?
Uncide dus, sin ülsäñ,
Cenazañnı çığarıp,
Bayalıçtan ut yağıp,*
Taza-arulap kümäyem.
İrmen digän ir yeget,
Arıslanğa tiñ yeget,
Utqa salsañ yanmídır,
Suğa salsañ batmídır,
Barğan cirne citmiçä,
Yulda ülep yatmídır.
Yären äytmä, borın äyt,*
Min isändä ülmässeñ!
Ülmässeñ dä bölmässeñ,
Awırlıqlar kürmässeñ!
Arıq atıñ tawşalsa,
Caydaq alıp ırtíıq!*
Qaqlap alğan yılqı ite,
Qalca qılıp urtlayıq;
Särdä digän salt ülän *
Anı tapsaq utlayıq.
Ättek digän tamır bar,
Anı da tapsaq yuşíıq!
Yañğır tulğan qızılğat,*
Anı şirbät qılıp eçiek!
Arın äyt tä biren äyt,
Barın äytmä, beren äyt:
Uncide dus, söyençe,
Tora kilep kiençe.
Bileñä qını buınçı,
Bit-qulıñnı yuınçı.
Min bu kiçä töş kürdem,
Yaxşılıq töş ul bulsa,
Yaxşılıqqa yuraçı!
Yamanlıq töş ul bulsa,
Ul uncide keşene
Tügäräkläp quraçı!*
Min bügen kiç töşemdä
Altınlı iär aqbüz at
Yalınnan totıp menepmen;
Aq şoñqar qoş bulıpmın,
Kükkä taban oçıpmın;
Küktä yözgän fireştä
Alarğa barıp söyläşep,
Annan aşa oçıpmın;
Tübädä yörgän qoñğır qaz
Kük östennän alıpmın;
Tur tawına qunıpmın,*
Tüş itenä tuyıpmın,
Ul ni bulır, uncidem?
Uncide ir uyladı,
Uylanıp uypaq tapmadı.*
Uncide irneñ eçendä
Bere küpne kürgän qart ikän,
Anda torıp ul äytte:
Äy İdegäy, İdegäy,
Tayaq tayğa citkerer,
Tay dünängä citkerer,*
Dünän atqa citkerer,
At moradqa citkerer.
Altın iär aqbüz at
Töşeñdä totıp sin mensäñ,
At-moradqa citkäneñ!
Kükkä taban sin oçsañ
Yort aldına çıqqanıñ!
Küktä yözgän fireştä,
Alarğa barıp söyläsäñ
İrännär qultıqlap yörgäneñ!*
Annan da aşıp sin oçsañ,
Tübädä yörgän qoñğır qaz
Kük östendä sin alsañ,
Tur tawına sin qunsañ,
Tüş itenä sin tuysañ
Sine yorttan ayırğan,
Baytaq quğan Tuqtamış
Tuqsan başlı urdasına
Tunamí iä bulırsıñ,
Tacın-täxeten alırsıñ,
Aytulıday arunı
Yänä ber citep qoçarsıñ.
İdegäy ir äytte dir:
Äy uncide, uncide!
Atlanayıq, yatmayıq!
Adäm citmäs qola çül,
Qolaç salıp atlayıq!
Tup-tup basqan, tup basqan,
Toyağı cirne tumırğan,
Tumırılıp yatqan yul bulsa,
Ul yul belän buylayıq,
Utlı-utlı, utlı uçaq,
Anda citsäk, utlayıq,
Qapqası qalın taş qala,
Anda citsäk qunayıq.
Yünälä birde uncide,
Unsigezençe İdegäy,
Tup-tup basqan, tup basqan,
Toyağı cirne tumırğan,
Tumırılıp yatqan yul kürde,
Ul yul belän yul aldı.
Utlı-utlı, utlı uçaq,
Ut urınında köl kürde;
Qapqası yabıq taş qala,
Anı yulda ber kürde,
Äylänep ilen tapmadı,
Yasanıp yawın tapmadı,*
Açtan qarnı yurıldı,*
Susızdan böyere borıldı,
Adäm citmäs qola çül,
Yänädän yörep yul aldı.
Barıp ber kürde taş tiäk,*
Taş tiäkkä citkändä,
Anda taptı sorğawıl.*
Sorğawılnı kürgändä
İdegäy ir anı äytte:
Äy sorğawıl, sorğawıl,
Tup-tup basqan, tup basqan
Toyağı cirne tumırğan.
Tumırılıp yatqan yul kürdem;
Utlı-utlı, utlı uçaq,
Anda citsäm, köl kürdem;
Qapqası yabıq taş qala,
Anı yulda ber kürdem;
Äylänep ilen tapmadım,
Yasanıp yawın tapmadım;
Äy sorğawıl, sorğawıl,
Sırğíıñ bar, sorğawıl,*
Sarqıtıñ yuq, sorğawıl!*
Quzalaq arba yörmästäy*
Qarğawlımı ide ilegez?
Teräkle arba yörmästäy
Tirgäwleme ide ilegez?
Ğärip ber yulçı kilmästäy
Xäyersezme ide ilegez?
Qalasın kürdem anda,
Yortın kürdem yulda,
Tiäge monda, üze qayda?
Cir kemneke, tel kemneke,
Din kemneke, äyt! dide.
Anda äytte sorğawıl:
Balta salsañ başı qayırılmas,
Bolğap qılıç çapsañ muyını birtelmäs,
Bähatırlar batırı,
Alpağıtlar alıbı,*
Andí irne ber belsäñ,
Qara Tien Yosınçı ul bulır;
Tumırılıp yatqan yul kürsäñ,
Ul yul belän sin kilsäñ,
Qara Tien alıpnıñ
Yörgän yulı ul bulır.
Sır-Däryädan arı Sämärqand,
Sämärqandta utırğan
Ämir Bırlas Şah Timer,
Şah Timer qızı Aqbeläk,
Aqbeläktäy arunı
Aq saraydan ayırıp,
Aq belägen qayırıp,
At östenä menderep,
Alsu yözen suldırıp,
Anı da köçläp alıp kitkän
Qara Tien ir bulır.
Qalasın kürsäñ anda,
Tiägen kürsäñ monda,
Üze ağar sunıñ buyında,
Qırıq biä bäylätep,
Qırıq quşçı qol quyıp,*
Qırıq döyä äydätep,
Qız quynında yatadır;
Başı betkän artınnan barır,
Yulı betkän yulınnan barır,
Küräse kilgän kürep ülär,
Kürmägän isän cilär.
Sorğawıl anı äytkändä
Qara Tien yulınnan
Cilä birde İdegäy;
Cilä kilep citkändä,
Ağar sunıñ buyında
Cilenen cirgä söyrätkän,
Sırtın köngä köyrätkän
Utız başlı aq utaw *
Anı kürde İdegäy.
Utız utaw yanında
Tup-tup biä bäylägän,
Hu, hu diä äydägän
Qırıq quşçı qol ikän
Anı kürde İdegäy.
Uncide iren yarğa yäşerep,
Yalğızı citep yaqınlap,
Sälam birde İdegäy,
Ul qırıqqa anı äytte:
Äy qırıq ir, qırıq ir!
Qırığıñ qırıq ir bulıp,
Qırıq cirdän cíılıp,
Üzendäyen tufraqqa
Qara başıñ qol bulıp,
Kürgän köneñ ni ikän,
Ni ikän, äy, ni ikän?
Qırıqnıñ bere Qolçura,
Qolçura qart anı äytte:
Qırığım qırıq ir bulıp,
Qırıq cirdän cíılıp,
Üzemdäyen tufraqqa
Qara başım qol bulıp,
Kürgän könem ni bulsın.
Qol qayğısı ber qaçmaq,
Bi qayğısı ber çapmaq!
Qara Tien alıpnıñ
Qulınnan adäm qaçmaq yuq.
Bu Yosınçı ğäwerne
Adäm zatı çapmaq yuq!
Başı isän ikändä
Bezgä irek tapmaq yuq!
Yätimnärgä yar bulğan,
Qolçurağa dus bulğan,
Atı yuqqa at bulğan,
Çüllägängä su bulğan,
Adaşqanğa yul bulğan,
Yalğızğa yasaq bulğan,
Cäyäwgä tayaq bulğan,
Qarını açqanğa tamaq bulğan
İdegäy ir bar ikän.
Anı qayan alayıq?
Qolçura qart anı äytkändä
Ul qırıq ir yıladı.
İdegäyne ayanıp,
Qolçura qart yänä äytte:
Çäçeñ ayday kürengän,
Biteñ nurday tügelgän
Asıl yeget ikänseñ;
Bu ğäwerneñ yulına
Yul yañılıp kergänseñ,*
Küräse kilgän kürep ülär,
Kürmägän isän cilär;
İsän-aman ikänseñ,
İrekle baştan qol bulma,
Bezneñ köngä tarıma,
Yar ışıqtan üt! dide.
Qolçura qart äytkändä
İdegäy yarğa inmäde,
Yar ışıqtan ütmäde,
Aşıqmí basıp, ir bulıp,
Yalğızına san bulıp,
Utawğa qarí yünälde.
Ul utaw da bu utaw,
Urtasında aq utaw
Anı kürde İdegäy.
Çañğırağı kirteştän,*
Uwığı bar kömeştän,*
Busağasın burlatqan,
Kirägäsen sırlatqan
Utawğa kilde İdegäy.
Üz başınnan waz kiçep,
Çuar atınnan töşep,
Atınıñ başın kütärtep,
Tiräkkä tartıp bäyläde.
Şam qılıçın qulğa alıp,
Qara Tien alıpnıñ
Qaysınday ir ikänen
Üz küzem belän kürim dip,
Ülsäm dä alışıp ülim dip,
İşege açıq aq utaw
Kilep bastı İdegäy.
Anda yatqan alıpnı
Kürä qaldı İdegäy.
Qara Tien alıpnıñ
Andí ide yatışı:
Tuñıp qaldı “brrıq…” itep,
İdegäydäy İdegäy.
Tawday yatıp işelgän,
Büksäse yarday büselgän,
Üze yaman kilbätle,
Qaynatqan timer sífatlı,
Küperdäy yata kükräge,
Buraday yata beläge,
Qolaqları qalqanday,
Qulları ber cobaday,*
Ayaqları maladay,*
Yözenä turı qarasañ,
Turı kilgän bäladäy;
Başı türdä yatır,
Ayağı işekkä citep artır…
Andí yatqan alıpnı
İdegäy kürep siskände.
Canı başına çäçräde,
“Äcälem şul”, dip uyladı.
Yänä torıp ber baqsa,
Aq çıbıldıq aldında,
Kük çımıldıq awızında,*
Aq utawnıñ türendä,
Tutí qoştay taranğan,
Aqqoştayın yasanğan,
Sona qoştay sılanğan,
Yawlığın qía salıp,
Kürgänneñ isen alıp,
Xur qızıday utırğan
Sılunı kürde İdegäy.
Altın başlı çañ qubız
Qız qulında çıñlídır;
Qıl qubızın çıñğıtıp,
Yılí birep cırlídır:
Atam buldı Şah Timer,
Üzem buldım Aqbeläk;
Aq beläkle qız buldım,
Aq belägem qayırılıp,
Ber ğäwergä qol buldım;
Ayağımda yoqlağan
Alıp baba Yosınçı,
Yosınçığa küñ buldım.
Anda äytte İdegäy:
Atañ bulsa Şah Timer,
Üzeñ bulsañ Aqbeläk,
Aq beläkle qız bulsañ;
Aq belägeñ qayırılıp,
Ber ğäwergä qol bulsañ,
Şul babağa küñ bulsañ,
İsän-aman qotqarıp,
Ataña sine citkersäm,
Atañ miña ni birer?
Aqbeläk qız anda äytte:
Sin alıpnı ütersäñ,
Mine isän qotqarıp,
Şah Timergä citkersäñ,
Atam siña at birer,
Atam siña tun birer,
Baytaldan baytal birer,
Baytaqtan baytaq birer.
Sine miña ir qılır,
Çirüenä baş qılır,
Ni sorasañ ul birer!
Aqbeläk qız yänä äytte:
Çäçeñ ayday kürengän,
Biteñ nurday tügelgän,
Asıl yeget ikänseñ;
Bu ğäwerneñ yulına
Yul yañılıp kergänseñ;
İsän-isän ikändä
İsän-aman kit! dide.
Anda äytte İdegäy:
Timgel çuar atım bar,
Şul atıma meniem,
Şayman taqqan sınım bar,
Şayman tağıp kiliem;
Kierelmäle cäyämne
Kierep-tartıp küriem;
Qarğa yonlı quzımnı*
Yawrın başaq uğımnı
Anı da tartıp kiliem.
Sin alıpnıñ sul qulın
Kütärep alıp tota tora,
Ciz tüşlegen aça tor,
Kizäp ber atıp küriem!
İdegäy anı digändä,
Tim Çuarın mengändä,
Şayman tağıp kilgändä,
Kierelmäle cäyäsen
Kierep tartıp kergändä,
Qarğa yonlı quzın,
Yawrın başaq uğın
Anı da tartıp kilgändä,
Aqbeläk qız ul ara
Alıpnıñ qulın kütärde,
Ciz tüşlege açıldı
Aq başlı irneñ tüşe, dip,
Tap yöräkneñ öste dip,
Unike totam särpi uq*
Yörägen ütep alıpnıñ,
Astında yatqan qara taş,
Qara taşnı yarıp qadaldı.
Qara Tien uyandı,
Küperdäy yatqan kükräge
Ber qalqınıp qaradı,
Cibärmäde särpi uq.
Büksäsen tartıp alalmí,
Qanına batıp qaraldı.
Hay! dip anda hayqırıp,
Ayağın atıp ber tipte,
Altmış teräkle aq utaw,
Altmış cirdän qubarıp,
Altmış teräge şart sınıp,
Busağası ber qubıp,
Kieze köldäy tetelep,
Buyı-buydin sütelep,
Başınnan aşa aqtardı,
Utawı anda “dörs!” itte.
Tup-tup basqan atıñnıñ
Tubığınnan totıp qarím! dip,
Ber seltände Yosınçı.
Tubığı qulğa töşmäde,
Quyrap barğan tötendäy
Qoyrığı ozın çuar at
Qoyrığı qulğa uraldı.
Yosınçı anı cibärmi
Totıp artqa tartqanda
Alıp ta alıp alalmí,
Al ayaqqa ber tordı,
Berqaya da baralmí,
Alıp ta alıp çuar at
Alıpnı tartıp almadı.
Küperdäy yatqan kükräge
Qara taştan qupmadı,
Uq suırılıp çıqmadı.
Qara Tien Yosınçı
Qanına batıp anı äytte:
Kitmä, kitmä, İdegäy!
Kitä belep kitsäñ dä,
Belmi kitmä, İdegäy!
Öç yöz altmış yäş kürdem,
Meñ-meñ qazan aş kürdem,
İrgenä Qundan min töştem,*
Duğadan cäyä min böktem,
Arıştan bulğan uq attım;
Tömän törle xan kürdem,
Bersen xan dip belmädem;
Tömän törle xan kürdem,
Bersen küzgä elmädem.
Tuyğuca ulı Tuqtamış
Tuqış belän xan buldı,*
Anı bar dip belmädem;
Bırlas ulı Şah Timer
Şaymanı belän şah buldı,
Anıñ da qızın küzlädem,
Üzen bar dip belmädem.
Gürem qayda belmädem,
Ülemem kemnän belmädem;
Baqçıdan bağıp baqtırdım,
Falçıdan falım açtırdım,
Sınçıdan sınım sınattım,
Anda beldem bu eşne:
Mine ütergän ir bulsañ
Ul sin ikän, İdegäy!
Kitmä, kitmä, İdegäy:
İke tuğan päri qız,
Apasınnan min tusam,
Señlesennän sin tuğan!
Min dä min dip masayma,
Sin dä tudıñ päridän,
Min dä tudım päridän
Ağañnı atıp üterdeñ,
Belmi kitmä, İdegäy!
Ana söten tuya imsäñ
Bulır ideñ mirebän,*
Bawırıñ qatı yaraldıñ,
İlne belmi üterdeñ,
Belsäñ, ağañ min idem,
Yalğız qaldıñ, İdegäy!
Al iärgä sarılıp,
Anda äytte Aqbeläk:
Yort batırı İdegäy!
Ayday yözle İdegäy!
Arıslanday kükräkle,
Yulbarıstay söyräkle,
Yortnı tañğa qaldırğan
Batır yeget İdegäy,
Qulım bulsın yastığıñ,
Altın çäçem tüşägeñ,
Çeben canım saqlap qal
Üz quynıña mine al!
Asıl yeget İdegäy,
Atam siña at birer,
Atam siña tun birer,
Sine miña ir qılır,
Çirüenä baş qılır,
Kitik, kitik, İdegäy!
İdegäyneñ çuar at
Ükerä birep omtıldı,
Yosınçınıñ qulınnan
Üzen tartıp ala almí,
Al ayaqqa ber tordı,
Berqaya da bara almí.
Ğırlí birde Yosınçı:
Kitmä, kitmä, İdegäy!
Kitä belep kitsäñ dä,
Belmi kitmä, İdegäy!
Tuğanda qara tuğannı
Sabınlap yusañ ağarmas.
Tuğanda qíıq tuğannı
Tubıqqa salsañ turaymas;
Tuqtamıştan cik kürep,
Şah Timergä barsañ da,
Ul da siña turaymas!
Yortıñnı talap, qan eçep,
Toqımıñnı qol itep,
Yortıñ yorttan küçerep,
İleñne cirdän ayırıp,
Üz qulıñ belän qol itep,
Meñ xäylägä yul itär,
Ul da sindäy bula almas,
Anı da belep kit, İdegäy.
Qarğışım atqíuçtan oçlıdır,*
Qara taptan ütäder,
Sine qarğap nitiem?
Qarğamí aq kitiem;
İnanmasañ süzemä,
Ber bilgesen äytiem:
Sineñ balañ Noradın,
Hiç birmäsen moradın!
Balañ belän ızğışıp,
Uñ küzeñ çıqsın, İdegäy!
Qara Tien Yosınçı
Anı äytkändä can birde.
Canın quldan cibärsä dä,
Çuar atnıñ qoyrığın
Cibärmäde qulınnan.
İdegäy atın tipkändä
Timgel-timgel Tim Çuar
Anda alay omtıldı,
Anda bolay omtıldı,
Berqaya da baralmí,
Al ayaqqa ber tordı.
İdegäy anı kürgändä,
Suzılmalı şam qılıç,
Suırıp alıp qınınnan,
Kierelep artqa ber çaptı.
Çuar atnıñ qoyrığın
Anda çabıp özde dä
Içqınıp kitte qulınnan.
Qara Tien alıpnıñ
Ülgänen citep kürgändä,
Yar artına yäşerengän
Uncide ir citep kilgändä
Yosınçınıñ irläre:
Yasawıldan yasawıl,*
Totqawıldan totqawıl,*
İrawıldanş irawıl,*
Çağdawıldan çağdawıl,*
Bökäweldän bökäwel *
Başına dönya tar buldı,
Atlanıp çülgä taraldı.
Tup-tup biä bäylägän
Qırıq quşçı qırıq ir,
Qırığı berdän cíılıp,
İdegäygä yögende.
Qolçura qart anda äytte:
Qara Timen Yosınçı
İr qollağan ir ikän,
Andí irne üterdeñ;
Mondí qíın kürgändä,
Bezgä irek kiterdeñ!
Atı yuqqa at bulğan,
Çüllägängä su bulğan,
Adaşqanğa yul bulğan,
İdegäy ir sin ikän!
Yulıñda tuzan bulíıq,
Yul doğasın qılíıq:
Yuırtqanda yulıñ bulsın,
Yuldaşıñ Xozır bulsın;
Bälañ qaçıq bulsın,
Yulıñ açıq bulsın,
Bezdän teläk ul bulsın! dip,
Anda teläk birde qırıq ir.
Qırıq irdän teläk citep,
İdegäy anda ir buldı,
Yılqı-malğa pir buldı;
Qoyrığı kisek çuar at
Yañadan qoyrıq üsmäde,
Üskäne dä çaq buldı,
Äle dä bulsa çuar at
İdegäyneñ çapqan bilgese
Qoyrığı çontıq at buldı.
Anda qalıp İdegäy,
Qırıq atın cikterep,
Qırıq qolaçlı qıl arqan
Qırıq ügez taqtırıp,
Qara Tien alıpnı
Kiezgä salıp tarttırıp,
Ağar sunıñ buyında
Gür qazıtıp kümderde.
Güre qorğan taw buldı.*
VII
İdegäyneñ Aqbeläk qız belän Aqsaq Timergä barğanı
Qırıq quşçı qırıq ir,
Qırıq tolpar at menep
Şah Timergä yünälde.
Qırıq ir citep kilgäçten,
İñkäyep sälam birgäçten,
Şah Timergä anı äytte:
Äy Şah Timer, söyençe!
Balta salsañ başı qayırılmas,
Bolğap qılıç çapsañ muyını birtelmäs,
Bähatırlar batırı,
Alpağıtlar alıbı
Qara Tien Yosınçı
İr qollağan ir bulsa,
Qızıñ bulğan Aqbeläk,
Aqbeläktäy arunı
Aq saraydan ayırıp,
Aq belägen qayırıp,
At östenä menderep,
Alsu yözen suldırıp,
Zurlıq belän alğan ul bulsa,*
Yalğızğa yasaq bulğan,
Cäyäwgä tayaq bulğan,
Atı yuqqa at bulğan
İdegäy digän ir çığıp,
Qara Tien alıpnı
Ber atuda üterep,
Qızıñnı quldan qotqarıp,
Bezne qoldan qotqarıp,
Aqbeläktäy qızıñnı
Aylıq cirdän alıp kiler.
Ämir Bırlas Şah Timer
Aqbeläk kilä digändä
Aylıq yuldan qarşılap;
İdegäy belän qızımnı,
Köngä, cilgä tigezmi
Qaşıma alıp kilieñ, dip
Öç san ilçe cibärde.*
Ul däryä da bu däryä,
Bu däryädan Sır-Däryä,
Sır-Däryädan arı Sämärqand;
Öç ay un kön digändä
Citep kilde İdegäy.
Şah Timerdäy olı ir,
Utız bien uñğa alıp,
İlle bien sulğa alıp,
Därwazadan çığıp qarşı aldı.
İr östenä ir kürgän
Ämir Bırlas Şah Timer,
İdegäydäy ber irneñ
Kileşenä qaradı.
Timgel Çuar, Tim Çuar,
Tim Çuarı astında,
Soltanatlı ay bürek
Börket qíaq başında,
Al qarawqa aq altın*
Kigän tunı östendä;
Uncide ire qaşında;
Yawrını kiñ olpatlı,*
Suymırıqtay sımbatlı,*
Arbadan kiñ kükräge,
Arıslan yuan beläge.
Tim Çuarın uynatıp,
Aşıqmí mäydan buylatıp,
Şah Timergä kilgändä,
Qarşılap atın tuqtatıp,
İelep sälam birgändä,
Yandaş cirän at mengän,*
Ayday yöze balqığan,
Köndäy yöze salqığan,
Aqbeläk qız kilgändä,
Atınnan qıznı iñderep,
Qul oçınnan citäkläp,
Aqbeläkne İdegäy
Şah Timergä quldan birgändä,
Ämir Bırlas Şah Timer
İläkläp altın çäçterde,
Köräkläp kömeş çäçterde.
İdegäyne Şahtimer
Qorbağına çaqırttı,*
İke çırtan yaqtırdı,*
İdegäyne yögentep,
Arasınnan ütkärde.
Sırnay, körnay uynatıp,*
Çañ-çalğılar çaldırıp,*
Kün dawılbaz dıñqıtıp,
Dum-dumbaqlar ordırıp,
Tuy-tamaşa qıldırıp,
Qalasına yünälde.
Şah Timerneñ sansız qol
Barın-yuğın cídırdı,
Tu biälär suydırdı,
Utız kön uyın qıldırdı,
Qırıq kön tuyın qıldırdı.
Qırıq berençe könendä
Ämir Bırlas Şah Timer
İdegäyne aldırıp,
Qaysınday ir ikänen soradı.
Anda äytte İdegäy:
Encü däryäñ kiñ däryä,
Bäncü däryäñ say däryä.
Cayıqtan ütmi tar tübä,
Tat torınım yaw tübä;*
İdel belän Cayıqta,
Böktärgele Adırdan,*
Saraltın suqqan saraydan,
Äzgäri suqqan Bolğardan,*
Nuğaynıñ nurlı yortınnan
Çığıp kilä yatırmın.
Üz atamnı sorasañ,
Qotlıqía bi ide,
Tuqtamış xan çapqanda
Ul atamnan ayırıldım.
İdel eçe imin yort
İdelemnän ayırıldım,
Üz ilemnän ayırıldım,
İr Noradın ulımnan,
Küz nurımnan ayırıldım.
İnde qabul kürmäsäñ,
Qaylardan qaya kitiem?
Arbaqaş bulıp su taşıp,*
Äwqätemne itiem.*
Anda äytte Şah Timer:
Önändä bulğan olı xan;
Tat torınıñ yaw tübä,*
Olı xanğa baş imi,
Timüçigä baş igän;
Olı atañ Yılqıbayday
Tuqtamışqa baş imi,
Çın tarxanım sin bulıp,
Qorbım bulsañ ni bulğay?*
Minem öçen çabılğan
Qotlıqía ir ide,
Annan qalğan ber uğıl
Ul sin ikän, İdegäy,
Sindäy irne sanlamí,
Tuqtamıştay qaba xan*
Üze miña birgändä,
Üz yanımda qal, dide.
Xasiätle qara tun,*
Anı östeñä ki, dide.
Sin bulırsıñ bi, dide.
Daw bulğannı öz, dide.
Yaw bulğannı qır, dide.
Yosınçını üterep,
Aqbeläktäy qızımnı
Qotqarıp alğan sin ikän
Anı da siña biriem,
Qabul itep al, dide.
Anda torıp İdegäy,
Şah Timer ni birsä, anı aldı.
İdegäy anda bi buldı,
Şah Timer aña il buldı,
Ämma İdegäy üze kem?
Anısın belmäs ir buldı.
VIII
Tuqtamış xannıñ Noradınnı mäsxäräläp sörgäne
İdegäyneñ könen belgändä
Azamat ir Tuqtamış
Könnärdän ber kön äytte dir:
Äzäldän doşman İdegäy
Ul da minnän qaçtı, kür!
Tuğız irem bazalmí,
Äylänep kire qayttı, kür!
Sämärqandta utırğan
Ayağı çontıq Şah Timer
Yıldan yılğa yaw buldı,
Min dä aña yaw buldım.
Asılsızdan tuğan Timer bi
Sämärqandqa şah bulsa,
Unike yortqa baş bulsa,
Yänä min şah dip belmimen.
Yarlığım belän al nişanlıq tamğamnı*
Yänä ber aña birmimen.
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay
Kiñäş birgän biem bar;
Möytännän tuğan Qıpçaq bi
Andí batır irem bar;
Sansız tatar urdam bar,
Altın yığaç täxetem bar;
Şah Timer yänä daw bulsa,
Alışırğa därtem bar!
Äzäldän doşman İdegäy
Ul da minnän kitkändä,
Sämärqandqa citkändä,
Asılsızdan tuğan Şah Timer
Şatlanıp qabul itkändä,
İdegäy belän yänä ber bulsa,
Yänä miña yaw bulsa,
Çıñğızdan bulğan zatıma
İkese ber tiñalmas.
İke yaman berekmäs,
Bereksä dä il almas,
İndege kön İdegäy
Şah Timergä bi ikän,
Anıñ da qalğan yalğızı
Noradın digän uğlı bar,
Ul uğılın nitäyem?
Ul aranıñ eçendä
Üsä birde Noradın,
Büz uğlannar yanında
Yöri birde Noradın.
Toqımı Çıñğız uğlannar
Noradınnı kürgändä,
Buyların basıp buy üskän
İr bulasın belgändä,
Açuınnan ağarıp,
Könçelektän kügärep,
Yänikä xanäş süz saldı:
Xanıbızdan baş tartıp,
Qazaq kitkän İdegäy *
Anıñ ulı Noradın
Arabızda kön itä:
Xanäkägä qul sala,
Xan ıruın tiñ itä;
Könäkägä qul sala,
Qız-cuanğa mäyel itä;*
Tuqtamıştay zur xannan
Babamnıñ qonın alsam dip,
Atamnıñ üçen alsam dip,
Urınına xan bulsam dip,
Ütenep alıp ut yağıp,
Qan yörgäsen bäyge itär.*
Azamat ir Tuqtamış
Noradınnı çaqırttı,
Çaqırtıp alıp anı äytte:
Bay balası bayğa oxşar,
Bi balası bigä oxşar,
Xan balası xanğa oxşar,
Balaban şoñqar qoşqa oxşar;*
İdegäy minnän baş tartıp
Şah Timergä kitkändä,
Annan qalğan Noradın
Anıñ köne kemgä oxşar?
Anda äytte Noradın:
Äy xaniäm, xaniäm!
Bay balası bayğa oxşar,
Bäylänmi üskän tayğa oxşar;
Bi balası bigä oxşar,
Biek-biek tawğa oxşar;
Xan balası xanğa oxşar,
Oyada şoñqar qoşqa oxşar;
Tuqtamış xan barında
Ciser xatın, yätim ul,*
Aqsaq, ğärip, yarlı, qol
Alarnıñ köne kemgä oxşar?
Yortnı bozdı yort bieñ,
İlne bozdı il bieñ,
Bozğınlıqta qalğan il
Anıñ köne kemgä oxşar?
Kiçäge kitkän atamnıñ
Mengäne keşe atı ikän,
Sawğanı keşe biäse,
Cikkäne keşe döyäse.
Altı aylıq ağır yortıñnan
Urın tapmí, atamnıñ
Kiselep kitte cöyäse,*
Anıñ köne kemgä oxşar?
Äy xaniäm, xaniäm!
Mañlaydan aqqan açı tir
Tabanğa citsä toz bulır;
Qolaqqa töşkän suıq süz
Yöräkkä citsä boz bulır;
Ağaç başın cil borır,
Adäm başın süz borır;
Bar maqtansa tabılır,
Yuq maqtansa çabılır.
Bi bigä yalınır,
Bineñ küñele alınır,
Anıñ köne kemgä oxşar?
Könem siña töşkändä,
Minem könem kemgä oxşar?
Äy xaniäm, xaniäm!
Qol sağışın bi belmäs,
Bi sağışın xan belmäs,
Yarlı könen bay belmäs,
Yawnıñ seren yaw belmäs;
Aç qäderen tuq belmäs,
Sırxaw qäderen saw belmäs;
Im belmägän tel belmäs,
Tel belmägän il belmäs;
Zir qäderen ziräklär beler,*
İr qäderen irännär beler;
Küp yäşägän ni beler,
Küp qıdırğan ul beler!
Noradın alay digändä
Tuqtamıştay olı xan
İke utırdı, ber tordı;
Yanına alıp Canbaynı,
Anda kiñäş-uy qıldı:
Qotlıqía bi ikän
Anıñ başın çapqanda,
İdegäyne çabıp çabalmí,
Ber başıma bäla aldım;
Qoboğıl dip belgänem
Ul İdegäy bulğanda,
Citep başın alím dip,
Üz başıma yaw aldım.
İdegäyneñ ir uğlı
İnde qaldı Noradın,
Noradınnan qurqamın.
Bügenneñ tañdağısı bar,
Tañdağınıñ qiämäte bar,
Ciser xatın, yätim ul,
Aqsaq, ğärip, yarlı, qol
Şularnıñ ber şäre bar;*
Noradınğa qul salsam,
Şul şärennän qurqamın.
Şah Timerdäy yawım bar.
Ul yawımnan qurıqmímın:
İdegäy belän dawım bar,
Ul dawınnan qurqamın;
Balasın isän qaldırsam,
Bu dawınnan qurqamın.
Canbay anda monı äytte:
Noradınğa qul salsañ,
İdegäy siña yaw bulır;
Noradın başın buş quysañ,
Üz başıña daw bulır.
Anıñ başın almağın,
Yortıñda da totmağın,
Ataña minnän kit, diep,
İsän-aman cit, diep,
Yabağa tayğa menderep,
Çül-dalağa ozatqıl;
Saw qalsa üzennän,
Saw qalmasa, sinnän qalmídır.
Canbay alay digändä
Azamat ir Tuqtamış
Unike bien çaqırttı:
Altı aylıq yortımnı
Ber qälämnän ütkärgän
Diwan biem Baynazar;*
Tiñ qordaşım, qoş biem,
Quşağıñ altın Quşnazar,
Noradınday balanıñ
Kiemnären sez bireñ!
Alañğasar Alman bi,*
Aybaltalı Dörmän bi,
Noradınday balanıñ
Bar şaymanın sez bireñ!
Kinegesle Kärim bi,*
Uymawıttan Ümär bi,*
Noradınday balanıñ
Dirbiäsen sez bireñ!
Yanğuraday yort biem,
İltärästäy il biem,
Noradınday balanıñ
Menärenä atı yuq,
Qaçsa qotılıp kitärdäy,
Quğanda quıp citärdäy
Arğamaq saylap sez bireñ!
Äytkänemne tiz bireñ!
Xan diwanı Baynazar,
Xan qoş bie Quşnazar,
Yağası yarqa yamaw tun,*
Qolağı yuq qolaqçın
Noradınğa apkilde.
Alanğasar Alman bi,
Aybaltalı Dörmän bi
Qınabı yuq ber qılıç,
Sabı çıqqan ber çuqmar
Noradınğa apkilde.
Kinegesle Kärim bi,
Uymawıttan Ümär bi,
Kinder ayıl, baw qamçı,
Qoyışqanı yükä cep,*
Özäñgesez ber iär
Noradınğa apkilde.
Yanğuraday yort bie,
İltärästäy il bie,
Yükäle nuqta qulğa alıp,
Öyer atnı örketep,
Yamanına küz saldı.
Qabaqtay eçe örelgän,
Tayaqtay muyını suzılğan,
Tigänäk sarğan yalları
Qoçaq-qoçaq tuzğığan,
Ayaqları ayırılğan,
Toyaqları mayırılğan,*
Öyer atqa iärä almí
Bara torğan yabağa
Aña nuqta kiderde.
Yanğurası citäkläp,
İltäräse etäkläp,
Xan qaşına apkilde.
Tuqtamış xan anda äytte:
Hay Noradın, Noradın,
Alla birsen moradıñ!
Atañ ikän İdegäy;
Başlı urdamnan baş tartıp,
Başıñ alıp kitkändä
Başıñ isän qaldırdım;
Menäreñä at birdem,
Kiäreñä tun birdem,
Barır yulıñ buş quydım;
Atıñ arıq, üzeñ yäş,
Yıraq yortqa ciläseñ,
Ataña barıp citkändä
Bezdän sälam diärseñ!
Anda atqa mengändä
Uñnan-suldan “hay” salıp,
Xan yanında yalçılar
Yabağa taynı orğanda
Quzğalıp kitte Noradın,
Çığıp kitte qaladan.
Tibengesen ber tibep,
Sawrığa qamçı orğanda
Alıp qaçtı yabağa.
Öç kön ütkän arada,
Dürtençe kön bulğanda
İdegäy mengän Tim Çuarnıñ
Toqımı ikän bu Sarala!
IX
Noradınnıñ atasına kilgäne,
İdegäyneñ Aqsaq Timer belän berlektä
Tuqtamış xan östenä yörgäne
Bu däryä da ul däryä,
Ul däryädan Sır-Däryä;
Saralatın yözderep
Sır-Däryänı çıqqanda,
Atnıñ yalı yatqanda,
Qabaqları qatqanda,
Atqa salğan aq başlı iär
Aq kübekkä batqanda,
Ay da un kön digändä
Sämärqandtay şähärgä
Citep kilde Noradın.
Şah Timerdäy ämirneñ
Biektän suqqan qalası
Bizäkläp suqqan qapuğı*
Monarlanıp kürende.*
Qapuda torğan totqawıl,
Totqawıllar belän söyläşep,
Ütep kerde Noradın.
İdegäyneñ aq saray
Citep kilde Noradın.
Azamat ir İdegäy
Noradınnı kürgändä:
Noradın uğlım, sinme? dip,
Atılıp kilep aldına,
Küzlärennän übep uğlınıñ,
Mañlayınnan iskäp söygändä:
Yalğızdan yalğız kiläseñ,
Yörgän yulıñ amanmı?
Altay yazlar amanmı?*
Zamandaşım, tiñdäşem,
Tiñ qorbılar amanmı? *
Anı da sorap İdegäy,
Xäl-äxwälen belgändä,
Anda äytte Noradın:
İdel belän Cayıqtan,
Saray belän Bolğardan,
Noranıñ qara qomınnan,
Uyıl belän Qíıldan,
Qarğalı, Eläk buyınnan,
Tatarnıñ tulı yortınnan
Siña kildem, atayım!
Aytulıday anamnan,
Qomkänt digän qaladan,
Sine belgän ileñnän,
Sarı tawnı cäylägän
Käkre qubız, ay möyez,
Kitmän qoyrıq quyıñnan,
Mañ-man basqan, mañ basqan,*
Dürt ayağın tiñ basqan,
Örkäçlären may basqan,
Qabırğa ozın, qarını kiñ
Qaranar digän döyäñnän
Söyençe äytep kilämen.
Anda äytte İdegäy:
İdel digän irneñnän,
İlemne kürgän küzeñnän,
Uyıl digän awızıñnan,
Tatarnı äytkän teleñnän
Sarı taw digän süzeñnän
Mindäy atañ äylänsen.*
Azamat ir İdegäy
Xäl soraşıp belgändä,
Noradınnıñ at-tunın,
Bar şaymanın kürgändä
Tuqtamışnıñ niäte
Ni bulğanın añladı.
Noradınğa öy birde,
Üz qulınnan sí birde.
Menärenä at birde,
Uyınnan uyın qıldırıp,
Noradınğa yal birde.
Aylar-könnär ütkäçten,
Noradınnı çaqırtıp,
Ğäzizem, söylä, digändä,
İr Noradın anı äytte:
At sörenmi cir tanımas,
İr sörenmi il tanımas,
İdeldäy ilem barında
Şah Timer ile tartmídır,
Hiç küñelemä yaqmídır,
Tañı tañ bulıp atmídır,
Suı su bulıp aqmídır.
Anda äytte İdegäy:
Äy Noradın, Noradın,
Nider sineñ moradıñ?
Äytsäm äytim moradım:
At ta tuyğan cirenä,
İr dä tuğan cirenä;
Kendek qanım tamğan cir
Kömeş sulı İdel bulğanda,
Sine dä quğan Tuqtamış,
Mine dä quğan Tuqtamış;
Babamnıñ başın çaptırğan
Äzäldän yaw Tuqtamış;
Tuqtamışta kigem bar,*
Kik alğanda kinä yuq,
Üç alğanda üpkä yuq;
İ ğäzizem, i atam,
Qayırılıp atnı tartayıq,
Ana İdelgä qaytayıq,
İdel bağında yatayıq.
Ul Tuqtamış xan ikän,
Uq-sadaq bildä bulğanda
Uğıbıznı anda atayıq,
Ata-ata yatayıq!
Anda äytte İdegäy:
Äy Noradın, Noradın,
Sağınsam da ilemne,
Sanlasam da sanımnı,
Tuqtamıştay ber xannı
Xan itep belgän ul ilgä
Yänä ber kire qaytmímın.
İlemä ul xan bulğanda
İl küñelemne tartmídır,
Suı su bulıp aqmídır.
Anda äytte Noradın:
Äy ğäzizem, äy atam,
Saray belän Bolğarnıñ,
İdeldäge ileñneñ
Xalqı xannan örkä inde,
Tatarıñ belän nuğayıñ
Xanğa qarşı quptı inde,
İdegäy bezgä qaytsın dip,
Söt belän yuğan qılıçın
Qan belän yänä yusın dip,
Bolğärinıñ Boday bi
Artımnan qua citep äytte inde.
Äy ğäzizem, äy atam,
Qayırılıp atnı tartayıq,
İdel çığıp yatayıq!
Uq-sadaq bildä bulğanda,
İl-xalıq bergä bulğanda,
Uğıbıznı anda atayıq,
Ata-ata yatayıq!
Anda äytte İdegäy:
Ğäzizem, asıl ikänseñ,
Ras söylärseñ, mırza ulım.
Saray belän Bolğarnıñ,
Çulman belän Noqratnıñ
Xalqı xannan örekkändä,
Örkep mine kötkändä
Bez dä anda bulayıq;
İl süzen totqan ir bulır,
İl süzen qabul qılayıq!
Anda kilep İdegäy
Şah Timergä süz saldı:
Atam Qotlıqía bi ikän
Anı suyğan Tuqtamış,
Yortım yorttan küçerep,
Anı quğan Tuqtamış;
İdel belän Cayıqtan,
Böktergele Adırdan,*
Saraltın suqqan Saraydan,
Äzgäri suqqan Bolğardan,
Tatarnıñ tulı yortınnan
Mine quğan Tuqtamış;
İndegeneñ könendä
Noradın uğlım bulğanda,
Anı da ildän quğanda,
Çulman belän Noqratnıñ
Xalqı xannan örekkändä,
Örkep mine kötkändä,
İleñdä artıq qalalmam,
Röxsät boyır, äy ämir,
İdelgä kire qaytayım,
Xalqım cíıp alayım,
Tuqtamışnıñ östenä
Tup tuplap uq barayım,*
Uğımnı anda atayım,
Ata birep yatayım.
Ämir Bırlas Şah Timer
İdegäygä anı äytte:
Ras äyterseñ, İdegäy bi.
Atañ Qotlıqía bi ide,
Anı da suyğan Tuqtamış;
Yortıñ yorttan küçerep,
Sine dä quğan Tuqtamış;
Noradın uğlıñ bulğanda,
Anı da quğan Tuqtamış;
Sır-Däryänıñ sırtınnan
Sämärqandtay qalama
Basa kilgän Tuqtamış;
Minem quldan tay alıp,
Atqa mengäç mas bulğan,*
Minem quldan nan cíıp,*
Taqqa mengäç mas bulğan*
Tuyğuca ulı Tuqtamış
Äzäldän siña yaw ikän,
Äzäldän miña yaw buldı,
Qayta çapsam kön kilde.
Sindäy irem barında
Ul kön miña ber kilde.
Şul Tuqtamış östenä
Qırğın cíıp barayım,
Äzäldän kilgän kigemne*
Tuqtamıştan alayım.
Anı äytte Şah Timer
Sırlatıp xat yazdırdı.
Yırağına xat yullap,
Yaqınına at yullap,
Çirüen cíıp aldırdı.
Uñ qulında ir Qaplan,*
Mañlay başı İdegäy,
Qırğın yulğa yünälde.
Bolarıp yatqan küllärneñ
Balığın aldı dulatıp,
Sılanıp yatqan sularnıñ
Suların eçte bolğatıp;
Kügärep üskän küksawıl *
Küksawılnı qıdırıp,
Qılarıp üskän qaw qılğan
Qaw qılğannı qıdırıp,
Kilä birde yaw qırğın.
Aldı kilep qunğan cirgä
Artı kilep quna birde,
İrawıllar eçkän sudan
Sorğawıllar qana birde.
Qara qorttay qímıldap,
Sarançaday şuıldap,
Bar şaymanı şıñğırap,
Bärep yığıp awdarıp,
Qırğın qırıp bara birde.
Çüllägängä su bulıp,
Adaşqanğa yul bulıp,
Arığan yulda qaldırmí,
Aqsaq atnı mayırmí,
Sansız çirü, qara yaw
Qolawız bulıp yul başlap,*
İdegäy anı apkilde.
Encü däryä kiñ däryä,
Bäncü däryä say däryä,
Annan arı Aqtübä,
Annan arı tar Cayıq,
Mäkergä osta Şah Timer
Anda kilep tuqtadı.
Çüldän kilgän çirüe
Cayıqtan kilep su eçte
Cayıq qaytıp ber töşte.
Quışın qorıp qunışlap,
Qırğın anda mäl taptı.*
Cayıqtan aşu Aqtübä,
Aqtübägä mengändä,
İdel-yortnı kürgändä,
Tufrağın übep yarsulap,
İdegäy anda tulğadı:
İ İdel-yort, İdel-yort,
İdel eçe imin yort,
Atam kiäw bulğan yort
İelep täzem qılğan yort*
Anam kilen bulğan yort
İelep sälam äytkän yort;
Kendegemne kiskän yort,
Kerem-qoñım yuğan yort;
Biä sawğan sötle yort,
Qımız eçkän qotlı yort;
İdel-Cayıq arası
Yılqı belän tulğan yort,
Qazan-Bolğar arası
Qala belän tulğan yort;
Aşlı belän İbrahim
Aşlıq belän tulğan yort,
Ata-babam totqan yort,
Qotlı bulsın tuğan yort!
Aydan yaqtı närsä yuq
Qara bolıt basmasa,
Adäm ğäribä şul bulır
Qaytıp ilen tapmasa!
Min baramın, baramın,
Üz ilemne alamın;
Ağaçı aybar kürengän,*
Malları suğa ielgän,
Yafraqları qalqanday,
Botağı kömeş alqaday,
Alması bar yöräktäy,
Baltırğanı beläktäy,
Sin tügelme tuğan yort,
Aç tamağım tuyğan yort?
Qotlı bulsın tuğan yort!
Utıra idek caylaşıp,
Kük tuğayğa biä bäyläşep,
Qolın tayday uynaşıp,
İäläşep utırıp,
İdeldän saba tutırıp,
Tiñ-qordaşqa quşılıp,
Monda qımız eçkän bez idek.
Yafraqlarıñ sarğäip,
Kük tuğayıñ qaralıp,
Xan Tuqtamış qulında
Sin ni buldıñ, tuğan yort?
Sindäy ildän ayırılğan
Min ni buldım, tuğan yort?
Oç-albatı ölkän su*
Unike yortnı suğarğan,
Suı tämen salmağan,
Eçmägän can qalmağan
İdel belän Cayığım,
Çulman belän Noqratım,
Sindäy yortım bulğanda
Sine minnän ayırğan,
Mine sinnän ayırğan,
Bay yortımnı qol itkän,
Tuq yortımnı aç itkän
Tuqtamışnı çabím dip,
Üz yortımnı alím dip,
Siña kildem, tuğan yort!
İdegäy kilä yatqanda,
Yabırılıp kilgän yaw qırğın
Cayıqqa yatıp yal tapqanda
Tuqtamıştay olı xan
Sarayında yatıp töş kürde.
Uyanıp uylar baqqanda
Yuranıp yuraw tapmadı.
Töş yurawçı qart xuca
Sarayında bar ikän,
Anı çaqırıp aldırıp,
Tuqtamış xan aña äytte:
Äy yurawçı, yurawçı,
Min bu kiçä töş kürdem:
Aldımda barğan büz quyan,
Büz quyannı qaçırdım.
İdelneñ buyı Aşlı su,
Aşlı suğa at saldım,
Aqbüz atım batırdım.
Ber çaq annan qotıldım,
Öygä qayttım tuy birdem,
Tulay yortnı cínadım.
Altın längäz eçendä*
Oça belän tüş iten
Min tabınğa çığardım.
Ul digändä, bu digäy:
Qíılıp töşep aq qíğır,*
Oça belän tüş iten
Qağıp aldı qulımnan.
İşek aldım baytiräk,
Baytirägem yığıldı,
Tuqsan ikän yafrağı
Tuqsanı da qoyıldı.
Bawlı torğan qara qoş
Örkep oçtı awağa.
Dalbay alıp çaqırdım,*
Äylänep qoşım qaytmadı,
Awalap kitep yuq buldı
Ul ni bulır, äy xucam?
Töş yurawçı qart äytte:
Qawğalı kül, Qu külne*
Qusız bulır dipme ideñ?
Çağalalı Çalqar kül*
Çañsız bulır dipme ideñ?*
İdegäy isän ikändä
Cuncığalı başıñnı*
Dawsız bulır dipme ideñ?
Ul küräseñ bulmasın!
Aldıñnan qaçqan büz quyan,
Büz quyannı qaçırsañ,
Çıñğızdan qalğan däwläteñ
Ul kitäre bulmasın.
İdelneñ buyı Aşlı su,
Tonıq bulsa ul qayğı.
Aqbüz atıñ batırsañ,
Atıñnı totqan balçığı
Tatarnıñ qanı bulmasın.
Töşeñdä birgän olı tuy
Öneñdä ğawğa bulmasın.
Oça digän Xanäkä,
Tüş ite digän Könäkä,
Qíılıp töşkän büz qíğır
Kilä citkän İdegäy:
İke ber tiñ qızıñnı
Tigen ulca qılmasın.
Ayí torğan canım yuq,
Äytsäm yänä äytäyem:
Baytirägeñ yığılsa,
Ul baytiräk sin üzeñ,
Tuqsan yafraq digäneñ
Tuqsan başlı urdañnıñ
Tuqsan tuı bulmasın.*
Örkep oçqan qara qoş
Ber çebendäy canığız,
Ul çığarğa bulmasın!
Tuqtamıştay olı xan
Töş yurawçı yuraw birgändä
Töse kitte, aq buldı,
Aq bulğan soñ anı äytte:
Sin İdegäyneñ ire ikän,
Anıñ ostaz pire ikän,
Üle büreneñ başı belän
Tere atañnı qurqıtma,
Toqımıñnı orası!
Anı äytep Tuqtamış,
Cälladların çaqırtıp,
Yurawçını tottırıp,
Tar zindanğa yaptırdı.
İdegäy kilde digändä
İdel-yorttan qot kitte.
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay
Kiñäşen birep kilgändä
Tuqtamışqa anı äytte:
İdegäy andí ir ide
Üzennän ber yäş olığa:
“Bez torayıq, ğäzizem,
Sez belersez”, dir ide;
Üzennän ber yäş keçegä:
“Sin tora tor, ğäzizem,
Bez belerbez” dir ide.
İdegäyneñ ostazı
Pir Ğälätdin ir ide;
Pirdän uzıp eş qılmas,
Piren aña künderik,
Cayıqqa kilep yatqanda
Yawın kire dünderik,
Ul totqarlap torğanda
Urda qorıp toríıq!
Azamat ir Tuqtamış,
Bu kiñäşne xup kürep,
Pir Ğälätdin ostazın
Cayıqta yatqan İdegäygä
İlçe qılıp cibärde.
Mulladan mulla iärtep
Pir Ğälätdin kilgändä
İdegäy bi sälamläp,
Qulınnan übep qarşı aldı.
Quy simezen suydırıp,
Tuğız törle aş birep,
Xezmätendä qol buldı.
Axşam yattı, tañ attı,
Tañ ağarıp atqanda,
Kön qızarıp çıqqanda,
Mullalarıñ iärtep,
Pir Ğälätdin qupqanda
İdegäy aña yögende:
Bez toríıq, ğäzizem,
Sez söylägez, diä tordı.
Pir Ğälätdin anda äytte:
Äy balam, äy balam,
İläştermäk ilçedän,*
Yawlaştırmaq yawçıdan;
Tuqsan başlı urdanıñ,
İl eçendä mullanıñ
Räsül näsele Säyetneñ,
Tuqtamıştay patşanıñ
Ni yazığı bar bulsa,
Teläp kildem, äy balam!
Qayırılıp atıñ tart, balam,
Bu säfärdän qayt, balam;
Bu säfärdän qaytmasañ,
Äwwälgedäy il bulıp,
Tuqtamışqa bi bulıp,
Aq sarayğa qayt, balam!
Anda äytte İdegäy:
“İläştermäk ilçedän,
Yawlaştırmaq yawçıdan”,
Yaxşı äytteñ, ostazım!
Yortım yorttan küçerep,
Qotlıqía atamnı
Çüñ bükängä çükterep
Tuqtamış xan çapqanda,
Pirem, anda qayda ideñ?
Altı uğıllı Cantimer
Ul da sindäy pir ide.
Atamnı yolıp ul tordı,
Mine yolıp ul tordı,
Menä ul qart pir ide.
Min biläwdä yatqanda,
Tuqtamış mine çapqanda,
Cantimer salıp üz uğlın,
Tuqtamış anı çapqanda,
Gönahsız sabí balanıñ
Bişektä qanı aqqanda,
Pirem, anda qayda ideñ?
İdel belän Cayıqtan,
Tatarnıñ tulı yortınnan,
Baytaq quğan ciremnän
Tuqtamış xan mine quğanda,
Pirem, anda qayda ideñ?
Gönahsız ulım Noradın
Yabağa tayğa mengezep,
Yamaw tunnar kigezep,
Tuqtamıştay olı xan,
Anı da çülgä quğanda,
Pirem, anda qayda ideñ?
Tuqtamış xannıñ könendä
Ciser xatın, yätim ul,*
Aqsaq, ğärip, zarlı, qol
Alarnıñ salğan ber ahı
Kük belän cirne totqanda,
Pirem, anda qayda ideñ?
“İläştermäk ilçedän…”
İläşer kön bulğanda,
Pirem, anda qayda ideñ?
“Yawlaştırmaq yawçıdan…”
Yawlaşır kön bulğanda
Tuqtamıştay xanıñnıñ
Yazığı bügen yolınmas,
Telägeñ bügen birelmäs,
Qayırılıp atıñ tart, priem,
Bu säfärdän qayt, pirem!
Anı äytep İdegäy
Ostazın kire cibärde.
Tora kilep urınınnan
Şah Timergä anı äytte:
İdel belän Cayıqtan,
Noqrat belän Çulmannan,
Äzgäri suqqan Bolğardan,
Böktärgele Adırdan,
Noranıñ qara qomınnan,
Uyıl belän Qíıldan
Xalığım qubıp kilgändä
Qarşı barıp alayım;
Sin quzğalıp çapqanda,
Tuqtamışnı basqanda
Min dä ber suğıp bağayım,
Bağımnı sınap qarayım,*
Röxsät birgel, äy ämir!
Anı äytep İdegäy,
Uğlın alıp uñına,
Qırıq iren alıp sulına,
Töngä qarí yünälde.*
X
Aqsaq Timerneñ Tuqtamış xan belän
orış başlap xur bulğanı
Pir Ğälätdin qaytqanda,
İdegäyneñ cawabın
Tuqtamışqa äytkändä,
Tuqtamıştay olı xan
Urdasına yar saldı.
Ul da atlandı qaladan,
Bu da atlandı qaladan,
Tuğız batır ağası
Möytännän tuğan Qıpçaq bi,
İsäntäy ulı Xodaybirde bi,
Qara Quca Arğın bi,
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay,
Yanğuraday yort bie,
İltärästäy il bie,
Alañğasar Alman bi,
Aybaltalı Dörmän bi,
Baynazarday diwan bi,
Kinegesle Kärim bi,
Uymawıttan Ümär bi,
Tarlawıqtan Tömän bi,
Meñ başınnan yöz başı,
Yöz başınnan un başı,
İrawıldan irawıl,
Sorğawıldan sorğawıl,
Yasawıldan yasawıl
Bar da atlandı qaladan.
Alpan-tilpän atlağan
Zatı Çıñğız ni ir bar *
Bar da atlandı saraydan.
At mengän dä qalmadı,
Tay mengän dä qalmadı,
Quñaltaq kiep kün itek,*
Caydaq mengän sıbaynıñ,
Cäyäwläp töşkän yawırnıñ*
İsäbe-sanı bulmadı.
Çıñğızdan kilgän qara tu
Qara tunı kütärtep,
Çirüen äydäp atlanıp,
Qara tup söyräp, “görs” itep,
Azamat ir Tuqtamış
Qaladan çığıp tuqtadı.
Ämir Bırlas Şah Timer
Tuqtamışnıñ xälen kürgändä
Xäylägä talıp uy qıldı,
Uy qılğanda bu dide:
İdegäy torıp kitte inde;
İlennän qayta kilgänçe
Min dä anı kötmäyem,
Eşemne kürep qalíım;
Tuqtamıştay tuqal xan*
İdeldän qubıp kilgändä
Cayıqtan qubıp baríım.
Kizägemne birgänçe,*
Kizänep suğıp qalíım,
Yort-qaznasın alíım…
İdegäy qaytıp kilgändä
Anı urtaqçı itmäyem,
Anıñ da İdel yortına
Min baş bulıp alayım!
Anı äytep Şah Timer,
Alamanın torğızdı.*
Uñ qul bie İr Qaplan,
Anı uñnan torğızıp,
Sul qul bie Qíğırçıq,
Anı suldan torğızıp,
Aldına fillär tezderep,
Teşe qayrawlı aq filne
Töşär yulğa quydırıp,
Östenä çatır qordırıp,
Eçenä üzen qundırıp,
Cayıqtan alıp İdelgä
Yaq qırğının torğızıp,
Ul da kilep tuqtadı.
İke çirü qara yaw
İke yaqtan ber kilep,
Qılday mäydan tartıldı.
Berawıq mäydan tın buldı.
Şah Timerdän ber batır
Uñ qul bie İr Qaplan,
Kigäne kömeş aq sawıt,*
Kön yarıqtay balk itep,*
Tuğız batman, tuğız teş
Tuñ çuqmarın qulğa elep,
At sikertep urtağa,
Mäydan totıp tuqtadı.
Tuqtamış xan yağınnan
Qarağay buyı at menep,
Meñ çükeçle timer tun
Bigen bikkä tarttırıp,
Kügän salıp qaptırıp,
Siksän söyäm söñgene
Seltämästän qulğa alıp,
Möytännän tuğan Qıpçaq bi
Çığa quydı “görs” itep!
Qarşığa kilep ber tordı,
Qarağay buyı söñgesen
İr Qaplanğa ber ordı;
Orğanı kär itmäde,*
Siksän söyäm söñgese*
Aq sawıttan ütmäde,
Ütep tängä citmäde.
Awan ikän İr Qaplan:*
Qarmaq bulıp qayışıp,*
Ciz barmağı mayışıp,*
Qıpçaq bigä yılışıp,
Tuñ çuqmarın ber ordı.
Siksän söyäm söñgene
Sındırıp kükkä qírattı.
Meñ çükeçle timer tun
Çuqmar töşep “şañk” itte.
Tuğız batman, tuğız teş
Tuğız cirdän batqanda
At sawrısı selkenep,
San söyägen tartqanda
Selkenmäde Qıpçaq bi.
Citep kilep İr Qaplan
Ciz yaqasın ber tottı,
Ciz elmägen ber tarttı.
Qarağay buyı qola atı
Ayıldayın ayqaldı,
Buradayın çayqaldı,*
Buralıp utırıp atına,
Çayqalmadı Qıpçaq bi.
Utıra birep arsayıp,*
Qalqanı qulda qalqayıp,
İr Qaplanğa ber citep,
İñsäsennän ber tottı.
Qaq söyägen qayırıp,
Quyday itep mayırıp,*
İr Qaplannı öyerep,
Tuqtamış xan qaşına
Sawğatqa alıp kiterde.*
Anda äytte Qıpçaq bi:
Yortım İdel-yort ikän,
Üzem Qıpçaq bi ikän,
Yortım yawdan çaptırmam,
Şah Timergä baş ormam!
Batırı bulsa İr Qaplan,
Baqırtıp yığıp artınnan,
Başı belän kiterdem,
Färman sineñ, xaniäm!
Azamat ir Tuqtamış
Anda torıp anı äytte:
Salqın qazan, suıq su,
İr yöräge basılsın
Suırıp alıp yörägen,
Suıq suğa basa bir;
Üpkäse qalqıp üsmäsen,
Östenä taş sala bir!
İr Qaplannı üterep,
Qarağay buyı at menep,
Siksän söyäm söñgene
Seltämästän qulğa alıp,
Möytännän tuğan Qıpçaq bi
Yänä çıqtı “görs” itep.
İrtädän totqan mäydanın
Kiçkä şayın birmäde.
Unike söñge sındırdı,
Unaltı balta qíırdı.
İr Qaplannan küp östen
Utız tuğız pälwannı
Qaysın alıp iñsädän,
Qaysın alıp yaqadan,
Baqırtıp yığıp atınnan,
Başı belän kütärep,
Tuqtamış xan qaşına
İltä birde sawğatqa.
Teşe qayrawlı aq fildä
Töşmäyençä utırğan
Şah Timerdäy ämirneñ
Başına dönya tar buldı,
Kürä-kürä qur buldı,*
İke küze qan buldı.
Xäyran cirgä dan itep,
Xan urdası qordırıp,
Azamat ir Tuqtamış
Al-qarşında torğanda,
Unbiş çura artalmas,*
Unike atan tartalmas,
Çıñğızdan qalğan qara tu
Anı uñnan bastırıp,
Salqın qazan, suıq su
Anı suldan astırıp,
Dumbaq salıp orğanda,
Utız tuğız pälwannı
Ber Qıpçaq bi qırğanda,
Tustağanday tulı küz
Tuqtamıştay Çıñğız zat
Qalqaya birep kölgändä,
Kizäk kötkän irläre
Kizänmiçük torğanda,
Ämir Bırlas Şah Timer
İrenen teşläp kük buldı:
Tuqtamışnıñ ber ire
Qırıq iremä tiñ ikän,
Qaq başımnı kük ordı,
Tufrağım tartqan cir ikän,
Ni şomlığım buldı? dip,
İmanın äytep utırdı.
Utırğanı şul tösle
Ber utırdı, ber tordı.
Kön qızarıp batqanda,
Ay ağarıp çıqqanda,
Ämir Bırlas Şah Timer
Qaytıp qundı qunışqa.
Qunıp tägäm qapmadı,
Uñına torıp äylände,
Sulına torıp äylände,
Başınnan uyı kitmäde.
Ber dä yoqı tatmadı.
Tañ ağarıp atqanda,
Kön kügärep çıqqanda
Şähre Saray astında,
Aydalanıñ başında,
Sansız tatar, qara yaw;
Xan urdası qorılıp,
Qılday mäydan tartılıp,
Un meñ qazan aş salıp,
Un meñ töten ut yağıp,
Hay-hu tağın başlandı.
Unbiş çura artalmas,
Unike atan tartalmas
Çıñğızdan qalğan qara tu
Anı uñnan bastırıp,
Salqın qazan, suıq su
Anı suldan astırıp,
Altın başlı çañ qubız,
Saz-sornayın çıñğıtıp,
Kün dawılbaz töyderep,
Dum dumbağın ordırıp,
Zatı Çıñğız Tuqtamış
Anda täxet qordırıp,
Qalqaya birep utırdı.
Ämir Bırlas Şah Timer
Aq filenä mengändä,
Qırğın yawın torğızıp,
Qarşıdan torıp kilgändä,
Küñele üskän Qıpçaq bi
Qarağay buyı at menep,
Tağın kilep mäydanğa
Çığa quydı “görs” itep!
Ämir Bırlas Şah Timer:
Mäydanım totqan kem qaldı? dip,
Uñına torıp ber baqtı,
Sulına torıp ber baqtı,
Yöze sünep qaralğan
Alamanın kürgändä,
Qaltırap iman uqığan
Mullaların kürgändä
Eçe yanıp ut buldı,
Tışı qatıp boz buldı.
Anda torıp monı äytte:
Sämärqandtay şähärgä
Sırlap mäçet saldırdım;
Boxaraday şähärgä
Burlap mäçet saldırdım;
Citmeş xannı üterdem,
Citmeş yortnı yandırdım,
Citmeş citep kilgändä
Yawırdan yawırım qalmadı,
Yaw başlar irem qalmadı;
Yörägenä símağan
Saf azamat batır irlärem
Salqın qazan eçendä,
Yöräge sudan şeşende.
Tuqtamış çapsa, kem qaldı?
Ni şomlıqqa tarıdım?
Anı äytep Şah Timer,
Kümerdäy qara kiselde.
XI
İdegäyneñ Tuqtamış xan urdası belän orışqanı
Ul digänçe bu buldı:
Qara bolıt yaqınlap,
Kön urınına tön buldı.
Börkelep çıqqan tuzannan
Cir belän kük ber buldı.
Yäşene-utı yaltırap,
Täñredän ut kilde dip,
Kük yarıldı, cir awdı,
Ber fälaqät inde dip,*
Xannar qatıp torğanda,
Yawlar posıp torğanda,
Anda tuzan açılıp,
İlle törle tu belän,
İlle meñlek yaw belän
Citep kilde İdegäy.
Uncide ire qaşında,
Qırıq ire artında,
Çuar atın uynatıp,
Aşıqmí mäydan buylatıp
Ütep kerde İdegäy.
Tuqtamıştay zar xannar,
Tuq boğaday tarxannar,*
Zatı Çıñğız soltannar,
Atanıñ bulğan balası,
Ağanıñ bulğan enese
İdegäydäy ber irneñ
Yöreşenä qaradı.
Timgel Çuar, Tim Çuar,
Tim Çuarı astında,
Soltanatlı ay bürek
Börket qíaq başında,
Al qarawqa aq altın*
Kigän tunı östendä;
Yawrını kiñ alpatlı,*
Suymırıqtay sımbatlı,*
Arbadan kiñ kükräge,
Arıslan yuan beläge;
Aşıqmí yörep atlatıp,
Qıpçaq bigä kilgändä,
Ozaqtan sälam birgändä
Qıpçaq bine İdegäyneñ
Öräge basıp, ağarıp,
Buını betep, taralıp,
Tını betep, qaralıp,
Berawıq önsez torğaçtın:
Bügen qasta buldım! dip,
Baqırıp qaçtı daladan.
Yalğızı totıp ber mäydan,
Yaw batırı İdegäy
Suzılmalı qılıçın
Qarmap alıp sabınnan,
Suırıp alıp qabınnan,
Oran salıp ayqadı.
Kük qapuğı açılıp,
Küz qamaşıp qalğanday
Dala yöze balk itte.
Çuar atın ber tipte,
Tibengedän tir çıqtı;
Qarşıda torğan qara yaw
Tuqsan başlı urdanıñ
Qarşınnan kilep aqırıp,
Mañlayına ber suqtı,
Tañlayınnan ut çıqtı.*
Andí itep ber suqtı
Tuqsan urda ber quptı!
Anda quptı ber orış
İdegäyneñ orışı,
Dönyalarda bulmağan
İr İdegäy suğışı.
Rumnan qupqan Eskändär *
Ul da andí orğan yuq.
Darap ulı Örestäm
Ul da andí orğan yuq.
Yüzekäy ulı ir Çıñğız
Ber suqqanda un suqqan,
Taşqa suqsa ut çıqqan,
Cirgä suqsa su çıqqan,
İrgä suqsa qan çıqqan,
Qanğa suqsa can çıqqan;
İr İdegäy orğanda
Annan östen orıştı!
Şañ-şañ itkän şam qılıç
İdegäyneñ qılıçı.
Töndä balqır ut bulğan,
Köndä balqır su bulğan,
Ut yıldırım yäşen taş
Çın bulattan qorıçı,
Acdahaday sulağan
Ul qılıçnıñ sulışı.
Ber seltäde bere awdı,
Bere awğanğa unı awdı,
Un awğannıñ cile bar,
Unı belän yöze awdı,
Yöze awğanğa meñe awdı.
Qaranı qara dimäde,
Bine küzgä elmäde,
Ülem digän qazanı
Çebendäyen kürmäde.
Borqırap çıqqan tötenen,
Qaynap torğan qazanın,
Qorulı torğan çatırın,
Barın berdäy awdarıp,
Ülän yarğan büredäy,
Adäm yığıp yul yarıp,
Kilä birde İdegäy.
Salqın qazan, suıq su
Anı citep awdarıp,
Çıñğızdan qalğan qara tu
Anı citep awdarıp,
At astında qaldırıp,
Toyaqqa salıp sındırıp,
Yulda barın taptatıp,
Sörä birde İdegäy.
İdegäy kilä digändä
Anı belgän ni ir bar
Urda bozıp taraldı.
Azamat ir Tuqtamış
Unike ire aldında,
Tuğız ire artında,
Tuqsan başlı urdasın
Täñre xökemenä tapşırıp,
Därwazasın yaptırıp,
Şähärenä kerep qamaldı.
İsäñgeräp qalğan Şah Timer
İsenä kilep turlandı.*
İdegäyneñ ezennän
Fillären sörep atlandı.
“Qaçqan yawğa xatın ir!”
Örekkän quyday urdanı
Alayınnan bastırıp,*
Toyaqqa salıp taptadı.
Qılıçın yılan uynatıp,
Bara birde İdegäy.
Ülesen küzgä elmäde,
Teresenä kölmäde,
Tuqtamışnıñ därwazasına
Turı bardı İdegäy.
Qul yassuı timerdän
Unike qolaç därwaza.
Kilep citep İdegäy,
Qul tabanın ber ordı.
Därwazasın qubarıp,
Awağa atıp cibärde.
Ul digänçä bu buldı:
Kön totılıp tön buldı.
Unike yoldız, yalğız ay
Köndez küktä balqıtıp,
Unike qolça därwaza
Awalıp töşep, şañk itte.
Ul da bulıp bulmadı,
Mañlayları yaltırap,
Tulı qaşı qaltırap,
Saralatın uynatıp,
Citep kilde Noradın.
Därwazadan yul yarıp,
Ütep kerde Noradın.
Atadan kürgän hönären
Citep kürde Noradın.
Yantayıp qılıç orğanda
Äcällesen üterde,
İmgäklesen beterde.
Alañğasar Alman bine
Aqırtıp kiste Noradın;
Baynazarday Diwan bine
Buğalaq salıp muynına,
Baqırtıp kiste Noradın;
Aybaltalı Dörmän bine
Därwazağa bäylätep,
Dulatıp kiste Noradın;
Kinegesle Kärim bine
Kikertep kiste Noradın;
Uymawıttan Ümär bine
Ükertep kiste Noradın;
Çaqmalı bi Çaqmağışnı
Çalaqaytıp kiste Noradın;
Yanğuraday yort bien
Yandırıp kiste Noradın;
İltärästäy il bien
İlertep kiste Noradın.
Ata ulnı belmäde,
Ana qıznı belmäde,
Kem urdası kem yaqta
Yawır yawın belmäde.
Azamat ir Tuqtamış
Kükkä baqtı ut kürde,
Cirgä baqtı qan kürde,
Uq atqanda uq ütmäs,
Söñge salsañ, söñge ütmäs,
Tuğız küzle kiräwkä
Tuqtamış xan kigändä,
Qarağay nayza tayanıp,*
Tuqmaq yallı turını
Aqtaçıdan tottırıp,*
Tuqtamış xan mengändä
Xan xanäşe Yänikä
Tezgengä kilep asıldı:
Çığa kürmä dalağa,
Qar-qaralı başıñnı
Qağıp alır İdegäy,
Cuncığalı başıñnı
Yığıp alır İdegäy,
Çığa kürmä dalağa!
Anda kilep Kiñ Canbay
Yänikägä anı äytte:
Yılama, xanäş, yılama,
Küçärçelek bulğanda*
Qatardağı narğa köç;*
Yawgärçelek bulğanda*
Uñ yaqtağı qırğa köç;*
Yaw yaqadan alğanda
Ber çebendäy canğa köç;
Baş isändä can isän,
Xannıñ başı qalsın, dip,
Tezgen başın qulğa alıp,
Atnıñ başın qayırıp,
Yänikädän ayırıp,
As küçägä yul aldı.*
As küçä dä ös küçä
Bilär yörgän büz küçä.
Yäşeren bikne açtırıp,
Yözdän artıq ir belän
Tuqtamıştay olı xan
Kiñ dalağa yünälde.
XII
Tuqtamış xannıñ saraydan qaçıp kitkändä tulğap äytkäne
Äy yegetlär, çuralar!
Urmanbit bi ülgändä,
Un san nuğay bölgändä,*
Şahnazar batır yawdan
Yaralı barıp kilgändä,
Alaç ta alaç bulğanda,*
Alaçadan xan bulğanda,
Ayaz da könnär monarlanıp,
Ğarasat utı yanğanda,
Bura bozdan tayğanda,
Butası baş kütärep torğanda,
Qaz oçıp şoñqar quğanda,
Xannan ğayrät kitkändä,
Bigä midät iñgändä,*
Xan qaçıp, bi quğanda,
Xan yörügä töşkändä,
İdegäy mırza talaşıp,
İl soñına töşkändä,
Xan Tuqtamış gärlänep,
Baytağım dip zarlanıp*
Anı äytep tulğadı:
Äy baytağım, baytağım,
Sine aldırdım min tağın,
Doşman talar kilgän soñ,
Äl-aman bul minnän soñ!
Baytağımnıñ eçendä
Un san minem nuğayım;
Sinnän tağın ayırıldım,
Äl-aman bul minnän soñ!
Un san nuğaydan azaq,
Öç yöz altmış yort qazaq,
Sinnän tağın ayırıldım,
Äl-aman bul minnän soñ!
Unbiş çuram artalmas,
Unike atan tartalmas,
Çıñğızdan qalğan qara tu,
Sine yawda qaldırdım,
Äl-aman bul minnän soñ!
Başlı,başlı, başlı urda,
Başta sine aldırdım;
Baytağı eçep betermäs
Bal çapçaqtan ayırıldım,
Äl-aman bul minnän soñ!
Sulap bulat igägän
Alıbımnan ayırıldım;
Kütärmä buyı sum altın
Kürekle tağayımnan ayırıldım,*
Çat ta yefäk qorşanğan*
Saf soltannan ayırıldım;*
Quşallıq öygä baş bulğan*
Xanäkädäy arunı,
Könäkädäy sılunı,
Yänikädäy bikäçne
Qapıllıqta tigen ulca qıldırdım,
Äl-aman bul minnän soñ!
Aradan qular oçırmas,
Öç yöz söñge qırğıtmas,
Tarlan büzdän ayırıldım;
Yörüdä çıbıq sirpetmäs,
Çabuda qolan iärtmäs,
Qarığançı köç bulğan*
Qaranardan ayırıldım,
Äl-aman bul minnän soñ!
Urmanbit bi ülgän yort,
Şahnazar batır yawdan
Yaralı barıp kilgän yort;
Üzän dä Üzän, Üzän su
Üzäkläp urdam qorğan yort,
Üzäkläp suqqan sum timer*
İşegemä sıncır bulğan yort;*
Üzäkläp qunğan urdanıñ
Başına tınğı qunğan yort,
Tınıçlıq, mazañ aldırdım,
Äl-aman bul minnän soñ!
Tulıqsığan ana İdel,
Tulıqsıp urdam qunğan yort,
Baytağımnıñ balası
Tuıp-üskän uñğan yort,
Uñışıñnı aldırdım,
Äl-aman bul minnän soñ!
Qundaqqa urdam qundırıp,*
Xan sarayın saldırıp,
Artıma çatır qundırıp,
Aldıma bazar qordırıp,
Altınnan aqça kisterep,
Şul altınnıñ möherene
Üz isememä suqtırıp,
Tağı az ğına min anda
Xan bulíım dip idem,
Sine tağın aldırdım,
Äl-aman bul minnän soñ!
İrtän torıp qoş çöysäm,
Qaz belän qu aldırğan İdel-yort;
At başınday sarı altın
Sandığımda yatqan yort.
İñgäw tirän İdel-yort,*
Cäyläw salğan qotlı yort;
Keçkenä canım Yänikä
Kilençäk bulıp töşkän yort,
Yögenep ayaq alğan yort,
İelep sälam birgän yort,
Kürekle tuğan sılunı
Bikäç itep alğan yort,
Aq börkänçek salğan yort,
Al innegen yaqqan yort,
Qızıl märcän taqqan yort;
Aqbüz atqa mengän yort,
Yañğız da qarğam Qadírbirde,*
Qadírbirde soltan tuğan yort,
Qaplı qamqa yırtqan yort;*
Un san nuğay cíğan yort;
Ölkän ber tuy qılğan yort;
Yalğızıma alqış tisen dip,
Araq belän şarapqa*
Şunda yaman tuyğan yort,
Tuqtamış xannıñ ide yort,
İndedän soñ qotlı bulsın!
Yuıqtan siña kilä almam,*
Alıstan sine kürä almam,
Yuıq ta bulsa citä almam,
Cäyäwlek başqa töşkän soñ,
Äl-aman bul minnän soñ!
Min mañlayım köngä köymädem,
Tabanım cirgä timädem;
Başqa zurlıq töşkändä*
Yalğızlı qarğam Qadírbirde *
Mañlayınnan iskäp söymädem,
Äl-aman bul minnän soñ!
Anı äytep Tuqtamış,
Yöz batırın yanğa alıp,
Kiñ Canbaynı uñğa alıp,
Yänä yulğa yünälde.
Yänä ber kön barğan soñ
Kiñ Canbayğa anda äytte:
Bu barğannan barırmın,
Yögereklege sınalğan,
Quş yöräkle yaralğan
Tuqmaq yallı turatım
Üz astımda bulğanda,
İdegäy mine quğanda,
Aylıq yulım aldan alırmın.
Bolğardayın qalam bar,
Bolğar yortın alırmın,
Bolğarda da tınmasam,
Quyı urmannıñ töbendä
Quyırıp aqqan Aşıt su,
Qara urmannıñ töbendä
Qaralıp aqqan Qazan suı,
Qazan suı buyında
Qapqası biek taş Qazan,
Ul qalamnı alırmın;
İnde anda da tınmasam,
Çulmannı qayta kiçärmen,
Cükä Tawdan ütärmen;
Cükä Tawım aryağı
Işıqtan aqqan Iq suı,
Anıñ da çığıp başına,
Daladan dala ütärmen.
Tuqtamış anı äytkändä,
Qaça birep kitkändä,
İlen aldı İdegäy.
Saray digän qalası,
Siksän küçä arası,
Sarı märmär Altın Taş
Turı bardı İdegäy.
Altınnan suqqan Aq Urda,
Kömeştän suqqan aq işek,
Töse suıq çın bulat
Oçı belän açtırıp
İnä birde İdegäy.
Anda inep İdegäy,
Şah Timergä anda äytte:
Sarı märmär Altın Taş
Saraynı saqlap toraysın;
Alla üzemä birgändä
Tuqtamışnıñ ezennän
Ez çığarıp alíım,
Başına qılıç çabíım;
İl küñelen tındırıp,
İr küñelen tabíım.
Anı äytep İdegäy,
Şah Timerdän ayırıldı.
Noradınnı yanğa alıp,
İrännären uñğa alıp,
Bolğardayın şähärgä
Turı bardı İdegäy.
Kilä citep İdegäy
Bolğarnı tanıp tanımí,
Xäyran qalıp tuqtadı:
Altınlap sürä yazdırğan,
Al bizäkle ayqapu *
Ayqapunı tapmadı,
Ayqapunıñ tupsası,
Quş manara aq yañaq,
Aq yañaqnı tapmadı.
Qalağa ayaq basqanda
Qayırılıp yatqan taş kürde,
Köyräp yatqan köl kürde,
Adäm zatı tapmadı.
Şähre Bolğar urtası
Öste märcän, astı taş
Altmış qolaç manara
Küz östendä gäwhär qaş;
Anda citep kilgändä,
Tötennän çatnap yarılğan
Manaranı kürgändä,
Ul manara töbendä
Başın uçlap utırğan,
Çäçe çeldäy ağarğan*
Bodaybine kürde İdegäy.
Kölgä-taşqa bolğanıp,
Bolğarıña ni buldı?
Çeldäy çäçe ağarıp,
Bodaybigä ni buldı?
Anda äytte Bodaybi:
Kölgä-taşqa bolğanıp,
Bolğarıma ni bulğay
Çıñğız ulı Cüçi xan
Ul da watıp watmağan,
Cüçi ulı Baydu xan
Ul da bozıp bozmağan
Bolğarım bügen bozıldı.
Talxa-Zäbir säxäbä
Ayağın basqan ayqapu
Ayqapusı yığıldı.
Çeldäy çäçem ağarıp,
Bodaybi bulıp ni qılím?
Sin dä bulıp ir buldıñ,
Baba Tökläs ulı pir buldıñ;
Síınğanım sin ideñ,
Bu cihannıñ fetnäse
Aqsaq Timer doşmannı
Sarayğa alıp kiterdeñ,
Yöz bahadír irennän
Yort-ciremne bastırdıñ.
Äzgäri suqqan Äträçne
Ergäsennän aqtarıp,*
Noqrat suqqan Bolğarnı
Nörgäsennän quptarıp,*
Altın qoyğan uçağım
Al kirpeçen tuzdırıp,
Kömeş qoyğan uçağım
Göl kirpeçen tuzdırıp,
Töngä ütte Tuqtamış.
Ul da ütte digändä,
Bu küräsem bar ikän:
Urısnıñ ber ğäwere
Tölkedäy qızıl çıraylı,
Awızı tökle kenäc
Ul kilep bastı yortımnı;
İzge şähre Bolğarnı,
Astanalı Siwarnı.*
Qapqası biek Qazannı,
Çulmandağı Cükä Taw,
Urmandağı Sabanı,
Aşlığı iksemäs Aşlını
Yandırıp ta sındırıp,
Köräkläp täñkä cídırıp,
Kün-säxtiän taptırıp,
Undürt şähärle yortımnı
Kölgä-taşqa bolğadı.
Monnan da arı Bodaybi
Çeldäy bulmí ni bulsın?
Anı äytep Bodaybi
Yänä başın uçlap utırdı.
Anda äytte İdegäy:
Borlıqma sin, Bodaybi!
Bolğarıñnı bolğatıp
Tuqtamış xan ütkändä,
Saqalın ala qan itep,
Anıñ da başın alíım,
Urısnıñ ber ğäwere
Awızı tökle kenäce
Undürt şähär yortıñnı
Kölgä-taşqa bolğap ütkändä,
Awızın-borının qan itep,
Anıñ da başın alíım,
Köräkläp alğan täñkäsen
Batmanğa tartıp alíım;
Undürt şähäreñ köl bulsa:
Anıñ da qonın tülätep
Urınına şähär salíım,
Borlıqma sin, Bodaybi!
Anı äytep İdegäy,
Tuqtamışnıñ ezennän
Ez çığarıp yünälde.
Quyı urmannıñ töbendä
Quyırıp aqqan Aşıt su,
Qara urmannıñ töbendä
Qaralıp aqqan Qazan su,
Qazan sunıñ buyında
Qapqası biek taş Qazan
Qapqasın yänä tapmadı,
Qırantaş belän köl kürde.*
Sabaqülgä atladı.
Sabası zipa Sabaqül
Sabasın tatıp tatmadı,
Tuqtamış belän kenäcne
Anda yänä tapmadı.
Anda tuqtap İdegäy
Noradın belän uy qıldı.
Uy qılğanda anı äytte:
Äy Noradın, Noradın,
Ämir Bırlas Şah Timer
Sarayımda torğanda
Äylänep anda qaytíım,
Şah Timerne rizalap
Üz yortına ozatíım.
Äy Noradın, Noradın,
Çulman buyı Cükä Taw,
Cükä Tawnıñ aryağı
Işıqtan aqqan Iq bulır.
Anıñ da çığıp başına,
Daladan dala ütärseñ;
Mengän atıñ Sarala,
Saralağa atlanıp,
At qoyrığıñ çart töyep,
Sütelgänçe şul qoyrıq
Tuqtamışnı qua bir;
Xan qaşında yöz keşe,
Hämmäse dä sum keşe,
Zähärneñ azı da ber, kübe dä ber,
Hämmäsen dä suya bir!
Äy Noradın, Noradın,
Bu eşemne ütäsäñ,
Qabul qıldım moradıñ:
Xanäkädäy arunı,
Könäkädäy sılunı,
Yänikädäy bikäçne
Tigen ulca qılğanda,
Xanäkädä küñeleñ bar ikän,
Anı da siña saqlap torğaymın,
Tınıçlap xannı qua bir!
Anı äytep İdegäy,
Noradınnan ayırılıp,
Sarayğa qayta yünälde.
Qalağa citep kilgändä
Qalasın yänä tapmadı
Qırantaş belän köl kürde.
Altın Taşqa atladı.
Xan sarayğa kilgändä,
Xansaraynıñ işegen
Qähär belän açıp kergändä,
Timerdän suqqan şañ kiep,
Wäzirlär belän qorşanıp
Türdä utırğan Qíğırçıq
Anı kürde İdegäy.
İdegäy anda ingändä,
Şah Timer qaya? digändä
Qíğırçıq xan anı äytte:
Şah Timerne sorasañ,
Şah Timerdäy olı xan
Altın yığaç tutí qoş
Al täxetne aldırıp,
Aq filenä menderep,
Eçenä üzen qundırıp,
Bar qaznanı aldırıp,
Alı tulı mal belän,
Artı tulı çañ belän,
Aylarlı qollar belän*
Tolımlı küñlär belän
Sämärqandqa yünälde.
İleñ-yortıñ anıqı,
Qalğay bulıp qalğaymın;*
Mine monda baş qıldı,
Qulımnı möhere belän nıq qıldı;
Un meñ çirü alayın
Qulıma birep xan qıldı;
Börket qíaq başıñnı
Buysınıp sal, İdegäy!
Ay bürekle başıñnı
Ay qılıp sal, İdegäy!
Zatı Çıñğız min ikän,
Sin dä minem biem bulğaysıñ!
Anda äytte İdegäy:
Ayağı çontıq ämireñ
Ayamí ilne yıqqanda,
İdel-yortnı bozğanda,
İl qaznamnı alğanda,
Zatı Çıñğız sin üzeñ
Timerdän suqqan şañ kiep,
Qalğay bulıp qalğanda
Yaxşı tuqmaq bulırsıñ!
Anda kilep İdegäy,
Qíğırçıqnıñ ayağın
Sírağınnan totıp kütärde.
Qíğırçıqnıñ kigäne
Timerdän suqqan şañ ikän,
Ayağın qulğa sap itep,
Başı belän ber ordı,
Unaltı wäzir, utız bi
Allalap töşep yığıldı.
Qırıp atlap İdegäy,
Xansaraydan çıqqanda,
Un meñ alay qupqanda,
Barın berdäy öyerep,
Tuqmağı belän çükerep,
Hälaq qılıp taşladı.
Azamat ir İdegäy
Anda ilgä yar saldı:
Däwer kemneñ däwere?
İdegäyneñ däwere!
Zaman kemneñ zamanı?
İdegäyneñ zamanı!
Yar saldırdı qalağa,
Yar saldırdı dalağa.
Tuqtamışnıñ sansız qol
Barın-yuğın cídırdı,
Cíıp azat qıldırdı.
Uğıllarnı satuğa
Ber çiğara qıldırdı.*
Kismä-kismä sarı altın
Kisep ulca qıldırdı.
İdel-yortnı cídırıp,
Ölkän ber tuy qıldırdı.
Ağalarnı aldırıp,
Kiñäşsez üskän bu yortnı
Kiñäşle yort qıldırdı,
Qalanı qayta torğızdı,
İlne ilgä tutırdı,
Urtasına aru urda qundırdı.
XIII
Noradınnıñ Tuqtamış xannı ütergäne
Azamat ir Tuqtamış
Qaçıp bara yatqanda,
Çulmannı qayta kiçkändä,
Iqnıñ başı cim başı,
Cim dalağa citkändä*
“Ciz bürekle yöz irem
Cim dalada kürener”, dip,
Yöz irennän ayırılıp,
Kiñ Canbaynı yanğa alıp,
İkäwläp yulğa yünälde.
Yänä ber kön barğaçtın,
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay
Atınnan iñep torğanda,
Qolağın cirgä quyğanda,
Noradın mengän Sarala
Ükerä birep keşnäde.
Canbay anda siskände,
Tuqtamış anı kürgändä
Küñele bozday bozarıp,
Kiñ Canbayğa anı äytte:
Qaşımdağı yuldaşım
Çıbır-çıbır itäder,
Canına qíın kilgändä
Mine taşlap kitäder;
Bu barğannan barırmın,
Tölkelegä barırmın.
Tölkeledä qurıqsam min,
Qu külleneñ külendä
Basa birep yatarmın.
Teläweñne teläp torğaysıñ,
Allam-iäm iş bulsa,
Unöç yıl ütte digändä
Yänä qaytıp kilermen.
Anı da äytep Tuqtamış
Kiñ Canbaydan ayırıldı.
Tölkelegä yul tottı;
Tölkeledä qunğanda,
Qolağın cirgä quyğanda
Noradın mengän Sarala
Ükerep yänä keşnäde.
Anı işetep Tuqtamış,
Anda canı ber qurıqtı,
Qu külenä yul tottı.
Qu külenä barğanda,
Cir-suları qalğanda,
Tulğay birep anı äytte:
İdeldän çıqqan İrmeşäl,
İrmeşäldän çıqqan Qoltorğan,
Qoltorğannan ayırıldım,
Qoşnı qayda çöyärmen?
Köbämneñ bikläreneñ
Bawın niçek çişärmen?
Qolaça attan yök awdı,
Quışnı qaya artarmın?*
Sınawlı büzem yığıldı,
Sınawsız, al belmägän
Bidäwgä niçek bazıp meniem?*
Ser belmägän başlarğa
Seremne niçek tügiem?
Küp nögärdän ayırıldım,
Kiñäşemne inde kemnän sorarmın?
Tuqtamış alay barğanda,
Eçennän eçe yanğanda,
Tuğız küzle kiräwkä
İñsädän basıp barğanda,
Büz yuşanğa citkändä*
Bigennän çişep ul tunın,
Qaldırırğa uyladı:
“Ber bilgese yuq ikän
Kiräwkämne salmağa.
Qarañ qalır qara tun*
Büz yuşanğa salíım,
Alla üzemä birgändä
Qaytıp sinnän alíım”, dip,
Tuğız küzle köbäne
Anda salıp qaldırdı.
Tuqtamışnıñ artınnan
Ezennän ezen çığarıp
Basa kilde Noradın.
Büz yuşanğa citkändä
Qarañ qalğan qara tun
Tuğız küzle kiräwkä
Anı da tabıp Noradın,
Östenä kiep qorğanıp,
Qu külenä yünälde.
Qu külleneñ külendä
Qaw qamışta yatqanda*
Tuqtamıştay zur xannıñ
Dörseldider yöräge.
Qu külennän qurıqqanda
Tuqtamış xan anı äytte:
“Dörs-dörs” itep, “dörs” itep,
Dörseldämä, sum yöräk;
Tınıçlıqqa zar çaqta
Dörseldäweñ nik kiräk?!
İdegäy dä ikäw, min yañğız,
İrekkän cirdä tınarmın;
Sulqıldama, aq nayza,*
Suyışqan cirdä sınarsıñ!
Balqıldama, bala usaq!
Batırlarım, bilärem
Böyäleşep kilgändä
Söñge sapqa qíarlar;
Bala usağıñ yaprağı
Cirdä yatıp sular la.
Qubalama, qoba cil,
Täñredän izen kilsä tınarmın;*
Borqırama, qoba qom,
Yañğır yawsa yatarsıñ,
Qıbırsıma, tuqmaq yal,
Yaw kilgän kön basılırsıñ;
Kölberämä, kön ana! *
Bolıt kilsä batarsıñ.
Tulıqsıma, tonıq su!
Mine öşetkän suıq su!
Tuqsannıñ bere tusa qatarsıñ!*
Tıñlamasañ süzemne,
Östeñä yılqı äydärmen
Ber suırsa qorırsıñ,
Ber batlawıq bulırsıñ.
Qíqulama, qızğıç qoş,*
Qanatıñ quş, muynıñ buş,
Awızıñ-borınıñ mögez qoş,
Awazıñ yaman zarlı qoş!
Batlawıq tulğan yılqım yuq,
Oyañ taptar malım yuq,
Oya tulğan yomırqañ
İtäkläp alır uğlım yuq!
Bu qatardan can qalsa,
Allam-iäm iş bulsa,
Nuğaylınıñ ağır yort,
Başçı bulıp min kilsäm,
Qara laçın Tökle Ayaq
Östeñä çöyep ber salsam,
Anda ber qurqıp çumarsıñ!
Kül iäse sin bulsañ,
Min küplärneñ iäse,
Baş oçımda äylänep,
Qíqu salıp yörmäçe!
Sine küldän ayırğan,
Mine ildän ayırğan
İdegäy ulı Noradın
Minemdäyen sarğäip,
Qazaq çıqsın ilennän!
Sadaqları salbırap,*
Hiç töşmäsen bilennän!
Azamat ir Tuqtamış
Yänä torıp yänä äytte:
Xan bulıp ni itkänmen?
Xalığıma, ilemä,
Ölge bulğan mırzamın.
Arbanı olı kübäläk*
Noradınnan qaçtı, kür!
Sarı märmär Altın Taş
İdegäy anı bastı, kür!
İdegäy anda tordı la,
İnep sörän saldı la,
Altın başlı çañ qubız
Amanlıqta äybätle,
Yaw kilgän kön tındı la!
Turalı qoşnıñ balası *
Tumağı küzgä töşte lä!*
Minem ğäziz baytağım
Tubıqtan qanğa battı la!
Tuğızdan ürmä qıl ayıl
Arğımaqqa battı la!
Özäñgese özmä altın,
Qoyışqanı qoyma altın,
Nuqtaları sum altın,
Azawları ber qarım*
Arğımaqlar bawda qattı la!
Äzäldän yaw İdegäy,
Malımnı alıp quymadıñ,
Känikä qoçıp tuymadıñ,*
Minem başımnı kiskän köndä
Sin tınarsıñ, İdegäy!
Qu külleneñ külenä
Noradın citä kilgändä
Tuqtamıştay zur xannıñ
Dörseldider yöräge:
“Änä, qara kürengän
İdegäy ulı Noradın,
Hiç birmäsen moradın!
Xan ulımın, asılmın,
Ülmi qulğa totılmam,
Änä, citte Noradın,
Min üzem bu könemdä
Cirgä señsäm qotılmam!”
Kilä citep Noradın
Qu külene kürgändä,
Azamat ir Tuqtamış
Qaçsa qaça belmäde,
Quba kilep urınınnan,
Tora kilde Tuqtamış.
Ber-berenä sälam birgändä
Anda äytte Tuqtamış:
Atnıñ barı tolpar bulmas,
Qoşnıñ barı şoñqar bulmas,
İşäk döyä bulmas,
Síır biä bulmas.
Qoyışqanı yükäder,*
Bineñ atı bi bulır,
Qoyışqanı kömeşter,
Qolnıñ atı qol bulır;
Sin iç minem qolımsıñ.
Min Çıñğızmın, belämseñ,
Xan ulımın, xanıñmın,
Üzem ülmi qulğa totılmam,
Ütermämen min sine,
Ütermässeñ sin mine!
Anda äytte Noradın:
Min ber qolıñ tügelmen,
Sin dä Çıñğız tügelseñ.
Min qımırısqa bulıp ta,
Sin Söläyman tügelseñ!
Qamçı sabı qayma altın,
Qanıbäk tä xan ide,
Ul Çıñğızmın dir ide,
Ul da Çıñğız bulmadı;
Tibengese tezmä altın
Tıníbäk tä xan ide,
Ul Çıñğızmın dir ide,
Ul da Çıñğız bulmadı;
Özäñgese ezmä altın
Üzi bi dä xan ide,
Ul Çıñğızmın dimäde,
Ämma ul Çıñğız ide!
Mine qolım dimäçe,
Sine beläm dimäçe!
Minem atım Noradın,
Ütergänçe toramın,
Äytereñne äytep qal,
Atarıñnı atıp qal!
Min babamnan sorağan:
Düşämbeneñ könendä,
Sişämbeneñ tönendä,
Ay belän kön yawrılıp,
İke nurdan yalğaşıp,
Çın ğäziz qannıñ üzennän
Päyda bulğan mırzamın.
Astımdağı aq büzne
Min babamnan sorawsız
Alıp mengän mırzamın.
Burama timer, sum altın
Bögep nayza taqqanmın,
Ğäräp kitap uqığan
Ğälimnän mäğnä sorağan mırzamın.
Süze küñelemä yatqanğa
Küz çigemne salğanmın,
Üzem ğilem uqımay,
Ğäräbiçä belgänmen;
Öç yöz altmış päyğambär,
Utız ike meñ säxäbä
Min uqımí belgänmen.
Cir belän kükneñ arası
Öç meñ yıllıq yuldır dip,
Aqıl belän belgänmen;
Üzgä dinle qäfergä
Ütkärä ilçe igänmen,*
Buran suqsa, çañ yoqmas,
Yafrağım küldän yarılmas,*
Arğımağımnı atlanıp,
Qarap İdel kiçkänmen;
Qazan malım qamqağa*
Ölge sälame peçkänmen;
Qazan belän qantamnan*
Qara ballar taşıtıp,*
Härdaim su urınına eçkänmen;
Batır mengän atlarnı
Bazarda satıp artıq qılğanmın;
Batır kigän tunnarnı
Baltırınnan kigänmen;*
Yalan qılıç qulğa alıp,
Yaw qaytarğan mırzamın;
Boraq sınlı at menep,*
Bilek sörgän mırzamın,
Qíın kürgän yegetneñ
Qíbatın belgän mırzamın;
Eş kürsätkän yegetneñ
Alapasın yazğan mırzamın.*
Bilgele balta qulğa alıp,
Bilge çapqan mırzamın;
Birgän malın kire almas
Belekle ğäziz ulımın.
Atasın soramí nögär iärtmäm,
Asılın soramí mal birmäm,
Birgändä meñ dä biş yöz
Sarı altınğa tuqtamam;
Dusımnıñ utın sündermäm,
Doşmanım utın yandırmam;
Şah Noradın mindermen,
Şuşı yörgän Çıñğıznıñ
Qaysı ulınnan kimdermen?
Tuyğuca ulı Tuqtamış
Asılı Çıñğız bulsa ni buldı?
Çäçle-tökle Xuca Äxmät,
Annan tuğan İr Äxmät,
Annan tuğan Timerqía,
Annan tuğan Qotlıqía,
Annan tuğan İdegäy,
İdegäydän tuğan Noradın,
Alla yumarttır,
Aña birde moradın!
Ant qılıçqa citkändä
Äytereñ bulsa äytep qal,
Qılırıñ bulsa qılıp qal.
Anda äytte Tuqtamış:
Qom cíılıp taş bulmas,
Qol cíılıp baş bulmas,
Açtan tuyğan yalçımas,
Patşa bulğan İdegäy,
Çıñğız näselennän bulğan
Bu başımnı alsa da,
Ul da Çıñğız bulalmas;
Nindi türä birsä dä,
Mindäy türä birä almas;
Yaxşı belän yamannıñ
Ul da qäderen belä almas!
Azamat ir Tuqtamış
Canınnan ömet özgändä,
Qíılıp oçqan qoşlarğa
Baş kütärep anda äytte:
Qíğoşlar da qazğoşlar,
Belalmísız, bayğışlar
Sezne küldän ayırğan,
Mine ildän ayırğan
İdegäy ulı Noradın.
Ber alladan sorayıq:
Hiç birmäsen moradın!
Qazaq çığıp cirennän,
Sadağı töşep bilennän,
Minemdäyen aptırap,
Qurquınnan qaltırap,
Baş quyarğa cir tapmí,
Quılıp yörsen ilennän!
Anda äytte Noradın:
Andí, andí qazğoşnı,
Anda quıp qaçırttım!
Andí, andí qarğışnı
Monda bastım, baqırttım!
Cide tawnı yañrattım,
Qarğışıñ qara başıña!
Baş kisärmen qayğısız!
Atamnı yorttan sin qudıñ!
Mine yorttan sin qudıñ!
Qazaq çıqtım ilemnän;
İldän ilgä küp üttem,
Sadağım töşmi bilemnän.
Üz qılğanıñ üzeñä qayta,
İqrar yuqtır teleñnän!
Arın äyt tä biren äyt,
Berençe kizäk kemneke?*
Yäşeñ ölkän ir ikän,
Sin at, kizäk sineke!
Anda kilep Noradın
Qarşıdan torıp basqanda,
Azamat ir Tuqtamış
Öç qatar uğın atqanda,
Atqanı kär itmäde,
Tuğız küzle kiräwkä,
Ber küzennän ütmäde.
“Üz qoralıma yulıqtım”, dip,
Concığalı çal başın*
Sona birde Tuqtamış.
İr Noradın suqqanda,
Qılıçı belän çapqanda,
Tuqtamışnıñ çal başı
Cirgä töşte “alla”lap.
Qan urınına söt aqtı.
Başnı citep artınnan,
Aq nayzağa qıstırıp,
Anı da öskä kütärep,
Noradın anda soradı:
Qoldan wäzir quyasızmı?
Qol telenä inanasızmı?
Söñgedä torğan xan başı
Telgä kilep anda äytte:
İ balam, balam, balam,
Qoldan wäzir quysaq ta,
Qolnıñ telen alsaq ta,
Gäwdä tübändä qaldı,
Baş äle dä sinnän yuğarı.
Noradın başnı cirgä attı.
Annan anı yänä aldı,
Yänä alğan soñ atlandı,
Saralatın ber tipte,
Qayta birde Noradın.
XIV
Noradınnıñ Canbayğa oçrap äyteşkäne,
Canbaynıñ İdegäy belän Noradınnı bozılıştırğanı
Yuldaşları quşılıp,
Alar yulğa kitkändä,
Yulda torğan baytiräk,
Baytiräkkä töşkändä,
Qara arğımaq qañtarıp,*
Yoqlap yatqan beräwne
Kürä birep kilgändä,
Üterergä uyladı,
Annan qulın kire aldı:
Yoqlağannı ütergän,
Qoralsızğa qul salğan
Xatın bulır, ir bulmas!
Anı äytep Noradın,
Ul adämne uyattı.
Uyana birep berawıq,
Tora kilde Kiñ Canbay,
Tora kilep sarnadı:
Äy Noradın, Noradın,
Hiç birmäsen moradıñ!
Tuqmaq yallı turını
Qayda mendeñ, Noradın?
Tuğız küzle kiräwkä
Qayda kideñ, Noradın?
Sawrıq biä söte ide,*
Tınıç yortqa qot ide
Tuqtamıştay xaniäm
Anı nitteñ, Noradın?
Anda äytte Noradın:
Tuqmaq yallı turını
Tunağan cirdä mengänmen;
Tuğız küzle kiräwkäne
Ütergän cirdä kigänmen!
Sawrıq biä söte bulsa,
Tınıç yortqa qot bulsa,
Tuqtamıştay xanıñnı,
Sineñ yaqın qanıñnı,
Tölke küldä ezlänep,
Ezen çığarıp alğanmın;
Qu külleneñ külendä
Basa barıp citkänmen,
Uqlaşıp köräş itkän soñ,
İñkäytep canın alğanmın.
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay,
Sine cıraw didelär,
Sine çiçän didelär;
Mine maqtap cırlasañ,
Yarlıqarmın, Canıbay,
Üzeñne sin maqtasañ,
Ülterermen, Canıbay.
Başıñnı bawday kisärmen,
Qancağama yölde yasap buarmın!*
Anda Canbay äytte lä:
Aptırağan axmaqmın,
Nine tabıp äytiem?
Min cırawçı tügelmen,
Min çiçän dä tügelmen;
Cırawçılar kilgänçe,
Çiçännär siña irgänçe*
Berazraq min sineñ
Küñeleñ awlap toríım:
Köyärseñ, irneñ balası,
Köyärseñ dä yanarsıñ!
Noradın anda äytte lä:
Köyär utqa yanmağa
Min qawdanlı cir tügel;
Sin üzeñneñ tapqanıñnı,
Canbay, anı cırlağıl!
Anda Canbay äytte lä:
Äy Noradın, Noradın,
Hiç birmäsen moradıñ,
Tapqanımnı cırlasam,
Belgänemne cırlasam,
Küñeleñ beraz awlansın:
Tübägä çıqqan dürtäwgä
Türä bulır kön tuarmı?
Arqada torğan altawğa
Ağa bulır kön tuarmı?
İdegäy belän Noradın
Köne batar kön tuarmı?
Tübädäge dürt yoldız
Tañı atar kön tuarmı?
Tubal turat qoyrığı
Dürt çaluğa kilgänme?
Qalğan-qotqan il bulıp,
Qadírbirde xan bulıp,
Borınğıday dan bulıp,
Tu cilkeldär kön tuarmı?
Bezgä tuğan şuşı kön
Siña tağın ber tuıp,
Çöydäle balta qulğa alıp,*
Çöydäsenä ber menep,*
Tümänçek küzle babañnı*
Tübälär kön tuarmı?
Püşläk başı qara urman*
Äwwälgedäy bezneñ tu,
Şunda başqıp iñsä ide!*
Tüşe şalpıq büz şoñqar
Hawadan tünep iñsä ide!
Dürtkä ayırılıp aq nayza
Türä awızına töşsä ide!
Dürtäw-bişäw ber bulıp,
Äwwälgedäy beznekelär
Tu kiñäşkä kilsä ide!*
Dürt bolcarnıñ ağası,*
Maqmal ulı Kiñ Canbay
Xan Tuqtamış çağında*
Türä bulıp ütsä ide!
İdegäy ulı Noradın
Ärmäçesez ütsä ide!*
Äy Noradın, Noradın,
Hiç birmäsen moradıñ!
Canbay anı digändä,
Taw ileneñ Mämätqol*
Atlı yeget kilde lä!
Canbayğa atın tibenderep,
Almas qılıç kütärep,
Canbaynı çalmaq buldı la!
Noradın anı kürgändä
Aralap torıp kilde lä.
Anda Canbay äytte lä:
Qarğa qunmas qarağaç,
Qaz qundırdıñ, Noradın;
Qozğın qunmas qu ağaç,
Qu qundırdıñ, Noradın!
Cirgä tamar qanımnı
Ciñnän tottıñ, Noradın!
Cilkämnän töşkän başımnı
Cöyläp tottıñ, Noradın!
Siña iärgän qollarğa
Ğömer birdeñ, Noradın!
Canbay alay süz äytep,
İnde Mämätqolnı sügäder:
Borma-borma başlı qol!
Urıstay sarı çäçle qol!
Aç büredäy teşle qol!
Tölkedäy qızıl yözle qol!
Äläklägän äläk qol!
Törkenem belgän türäm bar,*
Başımnı belgän patşam bar,
Patşalıq qılğan iäm bar,
Sezdäyen taw ileneñ
Çirkäs qollarda ni eşem bar?
İr Noradın anda äytte:
Äy Kiñ Canbay, Kiñ Canbay,
Sin ülgän belän kübäymässeñ!
Sine üterep ni itiem?
Ütermi aq kitiem.
Tuqtamıştay xanıña
Nindi xezmät qılğansıñ,
Atama da şunı qıla yör!
Sarayğa qaytıp citkändä,
Tuqtamıştay xan başın
Qancağasınnan çığarıp,
İdegäyneñ aldına
Taşlap äytte Noradın:
Tönnär, könnär quğan soñ,
Tölke küldä ez alıp,
Tölke küldän Qu külgä
Yünälgänmen süz alıp.
Qu külenä barğan soñ,
Küz yögertep alğan soñ,
Qazğoşlarnı qıçqırtıp,
Tuqmaq yalnı pışqırtıp,
Posa-posa barğalap,
Tuqtamışnı tapqan soñ,
Ul miña da min aña
Küp süzlärne äytkän soñ,
İñkäytep başın alğanmın,
Aldıña kiterep salğanmın!
Anda äytte İdegäy:
Äy Noradın, Noradın,
Bu xezmätne ütädeñ,
Qabul qıldım moradıñ,
Siña bulsın Xanäkä.
Urda başı Biş Uba,
Canbay citep kilgändä,
Biş Ubada yılağan
Xannıñ qızı Xanäkä,
Canbay anı kürgändä
Tulğay birep anı äytte:
Yılama, Xanäkäm, yılama,
Atañ ide Tuqtamış,
Atsız idem, at birde,
Tunsız idem, tun birde,
Asıl tunnar kiderde,
Ğäräbi atlar menderde.
Ul könnär inde bezgä yuq,
Yılama, Xanäkä, yılama!
Tuqtamıştay xanımnı,
Sineñ dä bulğan atañnı
İdegäy ulı Noradın
Quıp ta citep barğanda,
Qağıp ta başın alğanda,
Atasınıñ aldına
Anı da kiterep salğanda,
Bu eşenä dan itep,
Sine dä sorap torğanda,
İdegäy ulı Noradın,
Hiç birmäsen moradın!
Äy xanäkäm, Xanäkäm,
Xansarayğa kilgändä
Tar qarnıñnı kiñäytep,
Kiez bäyläp kersäñ, äy!
Sine dä kürep Noradın,
Ay-könle dip belsä äy!
“Bu kem qıldı?” digändä,
“Atañ qıldı”, disäñ äy!
Atası belän bozılıp,
İkäwe berdäy tünsä äy!
Alar da kitep täxettän,
Sineñ eneñ yäş soltan
Qadírbirde xan bulıp,
Äwwälgedäy dan bulıp,
Däwran ğömer sörsä äy!
Canbay alay digändä,
Xanäkä torıp kilgändä,
Kiez bäyläp qarınına
Xansarayğa ingändä,
Noradın anı kürgändä
“Bu ni?” diep torğanda,
Xanäkä soltan anı äytte:
“Atañ beler mäğnäsen!”
Monı işetep Noradın,
Kümerdäy qara kiselde.
Atasın kürep täxettä:
A! dip aña cikerde.
Qulındağı dumbıra
Qulında tüzmi sikerde.
Anda çığıp uñ küze,
Küzsez qaldı İdegäy.
XV
İdegäyneñ Noradınğa räncep äytkäne,
Noradınnıñ bülenep kitkäne
İdegäy anda räncede,
Räncegändä monı äytte:
Noradın da bulsañ, bulsana!
Bolıtqa citkän Nars tawnı
Cilep ük tä ütsäñ ütsänä!
Tañda çıqqan Çulpanday,
Yana da yana torsana!
Şul teläk belän tudırdım,
Dürt qırlap uçaq öyderdem,
Qızıldan bişek qıldırdım,
Altınnan çömäk uydırdım,
Kömeştän töbäk qoydırdım,
Uyın ostalardan uydırdım,
Sırın sırawçılardan sırdırdım;
Äy tumağır, tumağır,*
Sine qayan tudırdım?!
Sin tuğanda, Noradın,
Tu biälär suydırdım;
Altı könläp aş birep,
Ğälimnärne tuydırdım,
Cide könläp aş birep,
Yätimnärne tuydırdım.
Xan qaşında tudı dip,
Atıñnı Noradın quydırdım.
İ tumağır, tumağır,
Sine qayan tudırdım?!
Sin yamannı tudırıp,
Qalqay qamqa tüşättem,
Qalqay qamqa qatı dip,
Susarıma bilättem;
Susarım suıq bulır dip,
Kük tiengä bilättem,
Kük tienne tiñ kürmi,
Qara keşkä bilättem;
Qara keşneñ eçendä
Anaçılar xurlar dip,
Bawırıñnı kütärtmi,
Bileñä sadaq urattım.
Ğäräbi kitap uqığan
Ğälimnän mäğnä sorattım,
Qoçaqlap Qorän uqığan
Mulladan mäğnä sorattım.
Äy qolınım, min sine
Bigä nögär aldırdım,
Xanğa layıq tudı dip,
Xannan käbeç aldırdım;*
Astıñ atqa qansın dip,
Arğımaq saylap menderdem,
İñeñ tunğa qansın dip,
Atlas saylap kiderdem;
Kükrägeñ yawlı üssen dip,
Qaçqan yawnı qudırdım,
Başlap xannı qudırdım,
Anı da sinnän üterttem,
Qartayğan da könemdä
Üz başıma köç ittem!
Bilänçek başı biş tiräk,
Bilge töydeñ, Noradın;
Biş biägä ber qolın
Tilü ideñ, Noradın;*
Qazğoş qunmas qarağaç,
Qaz qundırdıñ, Noradın,
Qozğın qunmas qu ağaç,
Qu qundırdıñ, Noradın,
Adäm citmäs qola çül,
İl qundırdıñ, Noradın!
Qawdan cirgä ut saldıñ,
Utnı qaydan utlarsıñ?
Qara suğa qan qoydıñ,
Sunı qaydan eçärseñ?
Qara arğımaq qatırdıñ,
Atnı qaydan menärseñ?
Qara laçın qaw itteñ,*
Qoşnı qaydan çöyärseñ?
Qätifäne xurladıñ,*
Tunnı qaydan kiärseñ?
Qalın nögär tarqattıñ,
Nögär qaydan totarsıñ?
Xanäkäne alcıttıñ,
Sılu qaydan qoçarsıñ?
Qarday çäçe ağarğan,
Qurday küze qızarğan,
Sin digändä can atqan
Yalğız atañ min idem,
Küzem orıp çığardıñ;
Qayda barıp uñarsıñ?
Qayda ber barsañ tınarsıñ?
Yazığı belän gönahsın,
Qayda la barıp yolarsıñ?
İr Noradın anda äytte:
Bilänçek başı biş tiräk,
Bilge töysäm, yort öçen;
Biş biägä ber qolın
Tilü idem söt öçen;
Qazğoş qunmas qarağaç,
Qaz qundırdım it öçen;
Qozğın qunmas qu ağaç,
Qu qundırdım qot öçen;
Adäm citmäs qola çül,
İl qundırdım yort öçen;
Yazğı qawğa ut salsam,
Ürtän saylap utlarmın;*
Qara suğa qan qoysam,
Su tonığın eçärmen;
Qara arğımaq qatırsam,
Tolpar saylap menärmen;
Qara laçın qaw itsäm,
Şoñqar saylap çöyärmen;
Qätifäne xurlasam,
Turqa saylap kiärmen.*
Qalın nögär tarqatsam,
Xan-soltannan totarmın!
Xanäkäne alcıtsam,
Sılu tañlap qoçarmın.*
Qarday çäçe ağarğan,
Qurday küze qızarğan,
Sin digändä can atqan
Yalğız atam sin bulsañ,
Sin süzeñnän tanğansıñ,
Kileneñne alğansıñ!
Küzeñ orıp çığarsam,
Täñre öye Käğbäne
Ber äylänsäm uñarmın,
Öç äylänsäm tınarmın;
Yazığı belän gönahsın
Cide äylänsäm yolarmın!
Anı äytkändä Noradın
Yıldırım taşlı pıçağın
Suırıp aldı qınaptan.
Qabına símí yöräge,
Qaytır mikän qähärem dip,
Atılıp çıqtı saraydan.
Yıldırım taşlı pıçağın
Qara taşqa ber ordı,
Qara taşnı qaq yardı.
Qähäre qaytıp Noradın,
Qaytıp kilde sarayğa,
Atasına anda äytte:
Uy digäygä qır digäy,*
Uynı basqan mırzamın!
Xannar belän, bilär belän
Qoyımlaşqan mırzamın;*
Qoyımlaşım betkän soñ
Alıs-alıs cirlärgä,
Üzgä telle illärgä,
İlçe qılıp igänmen.*
Yölte belän üssen dip,*
Yaprağı nurdan yaralğan
Baytağımnıñ aldına
Bostanlı tiräk bulğanmın!
Ay qaşında Zöhrädäy
Balqí-balqí tuğanmın;
Tañ aldında Çulpanday
Yana-yana torğanmın;
Süzle adämne söylätmäs
İnädän çiçän tuğanmın!
Teşle adämne teşlätmäs
İnädän teşle tuğanmın!
Bulır cirdän bulğanmın!
Arıslanday binşäm qorışıp,*
At yarışta uzğanmın;
Qılığım kemgä yarasa,
Qısmäten anıñ qılğanmın!
Kitärmen, atam, kitärmen,
Şah Timergä citärmen,
Timer birgän kire atnı
Tirlätkänçe menärmen;
Timer birgän timer tun
Sütelgänçe kiärmen!
Unike totam uqlarnı
Betergänçe çöyärmen!
Timer belän antım bar,
Timer belän şartım bar:
Timer birgän sılunı
Aldıma alıp söyärmen!
Altınnan baysa suqtırıp,*
Ögemä şoñqar çöyärmen,*
Altı arbağa aq yabıp,
Altısına nar cigep,
İsänemdä, sawımda
Tutıra altın töyärmen.
Anda torıp Noradın,
Atına menep atlandı.
Aytulı aru anası
Noradınğa anda äytte:
Äy Noradın, Noradın,
Qu qundırmas küllärgä
Qu qundırıp uynattıñ:
Quday başın ağartqan
Anañnı nigä uylattıñ?
Anda äytte Noradın:
Äy inäkäm, inäkäm,
Qu qundırmas küllärgä
Qu töşerdem yort öçen,
Quday başın ağartqan
Anamnı uylattım yort öçen!
Yänä äytte anası:
Äy Noradın, Noradın,
Qara suğa qan qoysañ,
Sunı qaydan eçärseñ?
Xalıq belän dawlaşıp,
Yaxşını qaydan tabarsıñ?
Äy Noradın, Noradın,
Qawlı cirgä ut salıp,
Utnı qaydan utlarsıñ?
Xalıq belän yawlaşıp,
Yaxşını qaydan tabarsıñ?
Cawap birde Noradın:
Äy inäkäm, inäkäm,
Qara suğa qan qoysam,
Baldan şirbät eçärmen,
Xalıq belän dawlaşsam,
Yort yaxşısın tabarmın.
Äy inäkäm, inäkäm,
Qawlı cirgä ut salsam,
Ut yaxşısın tabarmın,
Xalıq belän yawlaşsam,
Yort yaxşısın tabarmın!
Yänä äytte anası:
Äy Noradın, Noradın,
İdel digän su kiler,
Anı niçek kiçärseñ?
İtägendä il bulır,
Anı niçek ütärseñ?
Äy Noradın, Noradın,
Cayıq digän su kiler,
Anı niçek kiçärseñ?
Yağasında il bulır,
Anı niçek ütärseñ?
Cawap birde Noradın:
Äy inäkäm, inäkäm,
İke taşnı qultıqlap,
İdel kiçkän ulıñmın;
İkedän yawğa töşep,
İsän çıqqan ulıñmın;
İdel digän su bulsa,
İke çumsam kiçärmen;
İtägendä il bulsa,
İke orsam ütärmen!
Äy inäkäm, inäkäm,
Yalğız taşnı qultıqlap,
Cayıq kiçkän ulıñmın;
Yañğızdan yawğa töşep,
İsän çıqqan ulıñmın;
Cayıq digän su bulsa,
Ber çumğanda kiçärmen,
Yağasında il bulsa,
Ber orğanda ütärmen!
Yänä äytte anası:
Äy Noradın, Noradın,
Ber ağaçta meñ botaq
Anı kisim dideñme,
Berüzeñä meñ keşe
Anı izim dideñme?
Cawap birde Noradın:
Äy inäkäm, inäkäm,
Ber ağaçta meñ botaq,
Ber botaqtan nise artıq?
Atnıñ attan nise artıq?
Ber atlağan botı artıq!
İrneñ irdän nise artıq?
Ber söylägän süze artıq!
Bäyläwe yuq çiçännän
Öndämägän eşle artıq!
Bäyge almağan yögerektän
Bile yuan bişle artıq!
Berüzemä meñ keşe
Ber keşedän nise artıq?
Anı äytep Noradın
Çığıp kitte baş tartıp.
XVI
Noradınnıñ qaytıp atasın quğanı,
İdegäyneñ qazaq çığıp kitkäne
İdegäy uğlın quğanda,
İle berekmi torğanda,
Xan täxetenä xan itep
Şadibäkne quyğanda,
Dala buyın du itep
Duadaq ütte Noradın.
Ber yünälde Timergä,
Ber yünälde Sığanaqqa,*
Sığanaqtan çığıp Sarayçıq,*
Sarayçıqtan Acdarqan,*
Acdarqannan Aqtübä,
Aqtübädän Cayıqqa,
Cayıq başı Qırıq Çolan,
İdel başı İrämäl,*
İrämäldän Norağa,
Noradan çığıp İrteşkä,
İl qıdırdı Noradın.
Ata belän dawlaşıp,
Xalıq belän yawlaşıp,
İl yaxşısın tapmadı,
Annan ilgä dus buldı.
Küçkän küçkä quşılıp,
Küçmälärgä baş bulıp,
Daladan dala qıdırdı,
Anda küñelen tındırdı.
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay
Könnän ber kön İdegäygä
Ber kilmäsä ber kilde,
Ber kilgändä anı äytte:
İdegäy, sin tañdağı kön
Yaw östenä yaw kilsä,
Yañğız nigä yararsıñ?
Doşmanıñ awlay ülärseñ;
Noradın yaman ulıñ tügel ide,
Kendegeñne borırsıñ!
Anda äytte İdegäy:
Yaxşı äytteñ, can äkäse,
Bik xuş äytteñ, yaw näkäse!*
Yaw östenä yaw kilsä,
Yañğız nigä yararmın?
Doşman awlay ülärmen,
Ya doşmanğa qalırmın.
Noradın yaman uğlım tügel ide,
Kendegemne borırmın!
Noradın dala kiçkändä
Aylar, könnär ütkändä,
Yalğız uğlın sağınıp,
Sağınıp ta zarığıp,
İdegäy anı cırladı:
Alıstan qara kürensä,
Äyläneşkän mırza uğlım,
Yuıqtan qara kürensä,
Tulğanışqan mırza uğlım,
Buray-buray qar yawsa,
Büz kiereşkän mırza uğlım,
Bura sınlı ut kilsä,
Bulat qalqan mırza uğlım!
Çittä soltan buludan
İldä oltan bulu artıq;
Küktä Çulpan buludan
Suda çurtan bulu artıq.
Äy Noradın, ulım, äy,
Sağındırdı mine artıq!
Anda torıp İdegäy,
İl ölkäne bilärgä
Kiñäş-uñaş itkän soñ,
Noradınnı çaqırtıp
İlçelären cibärde.
İlçelär citep kilgändä
Noradınğa anı äytte:
Kämalnıñ uğlı Canbaydan,
Sorağantay uğlı Subradan,
Arğılnıñ uğlı Qara Qucadan,
Aqnıñ uğlı Bulattan,
Alçağır uğlı Mırzadan,
İsän uğlı Xodaybirdedän,
İrekle ir atañnan*
Öndäw kilde “qaytsın!” dip;
Quğın kilde “qaytsın!” dip;
Üpkäläsä üpkä süzen äytsen, dip;
İke qanat, ber qoyrıq,
İnep şoñqar çöysen, dip;
İrnäwe altın sarayaq,
İr sarqıtın eçsen, dip;
Ay qaşında ber yoldız,
Zöhrä balqí torsın, dip;
Tañ aldında ber yoldız,
Çulpan balqí torsın, dip;
Qızıl qanlı qılıçın
Aq söt belän yusın, dip;
İrgä sälam birgändä
İñkäyep täğzim qılsın, dip;
Asırağan atasın
Ata diep belsen, dip;
Az ğına ğayıbe bulsa da,
Anası aşa kiçsen, dip.
Anda äytte Noradın:
Kämal uğlı Canbaydan,
Sorğantay uğlı Subradan,
Arğılnıñ uğlı Qara Qucadan,
Aqnıñ uğlı Bulattan,
Alçağır uğlı Mırzadan,
İsän uğlı Xodaybirdedän,
İrekle ir atamnan
Öndäw kilsä dä qaytmasmın;
Üpkäläsäm dä äytmäsmen.
İke qanat, ber qoyrıq,
İñep şoñqar çöymäsmen;
İrnäwe altın sarayaq,
İr sarqıtın eçmäsmen;
İrgä sälam birmäsmen,
İñkäyep täğzim qılmasmın.
İrneñ küñele yefäktäy
Ber töynälsä çişelmäs,
Tarazuğa salsañ tiñlänmäs,*
Mısqalğa salsañ kim imäs.
Noradın alay digändä,
İlçelärneñ mullası
Pir Ğälätdin anı äytte:
Ber digäç tä ni yaman?
Xodanı belmäs ul yaman.
İkençeläy ni yaman?
Farız uqımas ul yaman.
Öçençeläy ni yaman?
Özelep çığar can yaman.
Dürtençeläy ni yaman?
Törkene yuq qız yaman.*
Bişençeläy ni yaman?
Bişektägelär yılaşıp
Atasız qalsa ul yaman.
Altınçılay ni yaman?
Atadan yañğız tuğan ul yaman.
Cidençeläy ni yaman?
Citäkläşep yätimnär
Yılí qalsa ul yaman.
Sigezençeläy ni yaman?
İr qulınnan sirpelep
Däwlät taysa ul yaman.
Tuğızınçılay ni yaman?
Tur bala qoş balası*
Oyada yılí qalsa ul yaman.
Unınçılay ni yaman?
Utırğan cire cofarlı,
Un barmağı qınalı,
Tönboyıqtay kükräge
Küperep öskä qalqığan
Xanäkädäy arular,
Könäkädäy tutalar
Yılí qalsa ul yaman.
İlçelär alay digändä
Qaytıp kilde Noradın,
Qaşqa körän at menep,
Ata-anasın üz sanap,
Üzgälärne yat belep,
Çaba qayttı Noradın,
Atasına yalınıp,
Yazığı belän gönahsı
Uz muynına alınıp.
İdegäy anı kürgändä,
Mañğayın iskäp söygändä,
Noradınğa anı äytte:
Uyaw, batır balamsıñ,
Uyanıqlı mırza uğlım!*
Kürgän külük balamsıñ*
Kärgär itkän mırza uğlım!*
Büz arğımaq balasıday
Buylı-sınlı mırza uğlım!
Alsu-qara bitle uğlım!
İplelärgä iple uğlım!
Awadan oçqan altı aqqoş,
Uñ qanatı sırlı uğlım!
Päyğambärneñ kiäwe
Ğälidäyen nurlı uğlım!
Fireştädäy bitle uğlım!
Biek räwgä tösle uğlım!*
Şatalı yefäk tun kisä,*
Yaraşıqlı mırza uğlım!
Sadağıñ altın, uq altın,
Samırğap äytkän süz altın,*
Saf azamat mırza uğlım!
Yämännän keşe císam,
Urtağa ağaç teksäm,*
Sine däräcägä çiksäm,*
Saf altınsıñ, mırza uğlım!
İdegäy anı äytkändä,
Däräcägä çikkändä
İr azamat Noradın
Xan bulam dip uyladı,
Atası xan itmäde,
Üze dä xan bulmadı.
Noradın monı kürgändä
Qähärennän qaynaldı,
İdegäygä anı äytte:
Äytkäneñneñ barısın
Qılğanıñ xaq, i ata!
Äytkänemneñ bersen dä
Qılğanıñ yuq, i ata!
Tirlegem altın bulmadı,*
Tägem minär bulmadı:*
Xan cíını bi ulı
Noradın xan bulmadı,
Xan bulğanıñ nise artıq?
Üzebezdän soñğığa
Ölgeläp ölge bulmadı.
Ya sin üzeñ xan bulğıl,
Ya sin mine xan qılğıl!
Ya sin mine ütergel,
Ya min sine üterim!
Ya küzemä kürenmä,
Qazaq çığıp kit! dide.
Anda äytte İdegäy:
Äy Noradın, Noradın,
Añlamímın moradıñ!
Tuqtamışnıñ ilendä,
Tuğan-üskän ciremdä,
Aç büredäy qaraştım,*
Et-meşäktäy talaştım.*
Bile sawırlı köränne
Boraqqa oxşaş mengänmen.
Tamğasız uğlı Baraqtan
İräksez alu alğanmın.*
Sorımqan uğlı Çıñğızğa
Soramí barıp ingänmen,
Bayqawsız başın kiskänmen;
Altın tawğa barğanmın,
Türä bulıp alğanmın,
Xalqın cíıp alıp kilep,
Aq Urdağa salğanmın.
Urda öçen tırışqan,
Yağalaşıp orışqan,
Batırlarnıñ qayberen
İl nögäre qılğanmın;
Minem belän ber bulıp,
Xalıq öçen tartışqan,
Yağalaşıp köräşep,
Doşmannar belän çäneşkän
Irularnıñ batırın
Qaysın biem qılğanmın,
Qaysın xanım qılğanmın.
Nindi yuan bulsa da
Yañğız ağaç öy bulmas;
Nindi yatış bulsa da
Yañğız yeget bi bulmas.
Xan bulayım dimäçe,
Dan bulíım dimäçe,
Yalğız başıñ xalıqsız
San bulíım dimäçe.
Äy Noradın, Noradın,
Nider sineñ moradıñ?
İdegäy anı äytkändä,
İr Noradın monı äytte:
Fireştädäyen atam!
Här eşkä daim atam!*
Nigä mine xurlísıñ?
Nigä mine cırlísıñ?
Cırlasañ mine, atam,
Cırlawıña çıdamam,
Xurlasañ mine, atam,
Xurlawıña çıdamam!
Buranlı kön tuğanmın,
Borıç birsäñ yılamam,
Borıçtan yaman açımın,
Şikär tüksäñ töçemäm;
Bulattan min qatımın,
Sötkä salsañ ağarmam!
Arıslan bulıp tuğanmın,
Törtkäneñä qolamam;*
Buralqı attan yarışmın,*
Buğalaq salsañ tuqtamam!
Butorğaqtan qatımın,*
Bidayaqtan oçqırmın,
Buşansam, sona qotqarmam!*
Ya sin üzeñ xan bulğıl
Ya sin mine xan itkel!
Ya küzemä kürenmä,
Qazaq çığıp kit! dide.
Noradın alay digändä,
Azamat ir İdegäy
Cide qat küktäy kükräde,
Awazı qalqıp, yañğırap,
Noradınğa anı äytte:
Quzağaçtan biekmen,*
Bolıtqa citmi tınmasın;
Başımnan dawıl örsä dä,
Min añardan sınmasmın!
Göreldäsäm, suğar yäşenmen,
Kölsäm min ber çuaqmın;*
Kirelänsäm, yoqıñ bozarmın,
Köräşsäm, sine yığarmın,
Yögersäm, sine uzarmın;
Äy Noradın, Noradın,
Uñmastaynı dawlaşıp,
Qazaq kit dip qawlama.
Qarğışım qara taştan ütäder,
Ahım cirne-kükne totadır,
Kütärä almassıñ, Noradın!
Anda İdegäy ah ordı,
Noradın artqa yığıldı,
Awızı-borını qíşaydı.
Anda äytte Kiñ Canbay:
Noradın berdänber balañdır,
Qarğış itmä, İdegäy,
Alqış itkel uğlıña!*
Anda uğlın ayadı,
Alqış birde İdegäy.
Noradın yänä terelde,
Awızı-yöze tözälde.
Tora kilep Noradın,
İdegäygä yänä äytte:
Kisäkçä çıqqan bolıtmın,
Yawmayınça tarqalmam,
Anadan qara tuğanmın,
Sabınlap yusañ ağarmam!
Atadan ayırı tuğanmın,
Bi ütkärsäñ nığayman,*
Bolıttan qíış çıqqanmın,
Aldıña alsañ töz bulmam!
Ya sin üzeñ xan bulğıl!
Ya sin mine xan itkel!
Ya küzemä kürenmä,
Qazaq çığıp kit! dide.
Anda torıp İdegäy,
Noradınğa anı äytte:
Yalğız balanıñ qılığı
Yawdan yaman, disä, bu bulğay.
Canbaydayın canbaznıñ
Yazığın alıp quynıña,
Canın isän qaldırdıñ,
Yanıña yawçı aldırdıñ!*
Ul da citär ber kön canıña!
Sorımqan uğlı Çıñğıznı,
Qala bozğan Qaltaynı,
Tökle awızlı kenäcne
Min qayırılıp çapqanda,
Yafanğa çığıp yaw cídıñ,*
Yawdan tınğan yortımnı
Yaw astında qaldırdıñ,
Atañ qorğan qalanı
Küçmälärdän aldırdıñ!*
Yaw östenä yaw kilsä,
Ul da citä ber kön başıña!
Alıs belän yuwıqnı yuırtqan beler,
Yaxşı belän yamannı kürgän beler;
Yaxşı yörgän cirenä känt salır,*
Yaman yörgän cireñä ürt salır.
Kön batsa da quyğa suqmaq tabılır;
Ber tökergän ni itär,
Küp tökersä kül itär.
Küp belän eşeñ töşmäsen,
Küp eşeñne çükerer!*
Äy Noradın, Noradın,
Eşem qulay kilgändä,
Buraqan uğlı Timergä,
Buraqannıñ üze ämirgä
Ayağınıñ astında
Dab-darki bulıp utırdım;*
Eşem qulay kilgändä
Ber köndä biş yöz keşe üterdem;
Ber meñ keşegä citkändä
Qara Tien digän alıpnı
Yazıda yalğız üterdem.
Timerneñ qızı Aqbeläk,
Alla üzemä birgändä,
Tigen ulca kiterdem.
Ğazazíl bulmí ni bulğay?*
Qolınım, yalğız qalır ikänseñ.
Küzemneñ yäşe qorğamas
Qısır mädät telädem.*
Xatäm-Tayday yumartsıñ,
Arıslanday adusıñ,*
Xämzädäyen pälwansıñ,
Ğälineñ ğäli uğlısıñ,
Qarday başı ağarğan
Qart ataña yaw buldıñ,
Arıslansıñ, mırza uğlım!
Urí çabıp, kisä ütkän
Un barmağım, mırza uğlım;
Tübäle turı at mengän,
Yawğa çapqan mırza uğlım;
Kismä-kismä sarı altın,
Ber ibenä kilgändä,
Kismi birgän mırza uğlım;
Qımtığanı xatasız
Qarçığaday mırza uğlım;
Qawlağanıñ min bulsam,
Min qaçayım, sin qawla,
Härber köndä doşmanıñ
Mindäy qaçsın, mırza uğlım!
Anda torıp İdegäy yänä äytte:
Torımtaydan yılğır qoş bulmas,
Turğay da tibep qaz almas!
Atqıdan yögerek uq bulmas,
Atsa kübä bozalmas.
Hönärsez sine kürä almas,
İldän ilgä cilep ütsäñ dä,
Bu dönyalar siña da qalmas!
Anı äytep İdegäy
İdeldän çığıp yünälde,
Tulğay birep monı äytte:
Tawda yörgän büre idem,
Talçığıma taylı biä cier idem;*
Uyğa töşep quy buldım,
Quñqıldaşqan küp yamanğa xur buldım.*
XVII
Noradınnıñ Qadírbirde qulına totsaq bulğanı
İdel yort ike bulğanda,
İl berekmi torğanda,
İdegäy belän Noradın
İke yarı bulğanda,
İr Noradın il-yorttan
Üz atasın quğanda,
Xansarayda Noradın
Xan buldım dip torğanda,
Qadírbirde yäş soltan
Bu xällärne kürgändä,
Minem dä könem citte dip,
Yaw-yarağın torğızdı.
Qalğan-qotqan irlären
Üz yanına cídırdı.
Anda citep yaz kilde,
Çirüle külgä qoş kilde.
Qadírbirde yäş soltan
Çirüen alıp aldına
Çirüle külgä qundırdı.
Altın saray, xansaray,
Xan sarayı aq işek,
İr Noradın kilgändä,
Al täxetkä mengändä,
Al täxetneñ arqası
Altın yığaç tutí qoş
Sayrap telgä kilgändä,
Azamat ir Noradın
Kiñ Canbayğa anda äytte:
Äy Kiñ Canbay, Kiñ Canbay!
Sin dä minem bi ikän,
Min dä sineñ xan ikän,
Çirüledä aw yuqmı,
Barıp bayqa! dip ide,
Kämalnıñ ulı Kiñ Canbay:
Ul da bezdän buldı, dip,
Arğımağın atlandı.
Çirüle külgä kilgändä
Qadírbirde soltannıñ
Posulı yatqan çirüe,
Qorıq taşlap artınnan,
Canbaynı yığıp atınnan,
Qulın anda qayırıp,
Totsaq itep mayırıp,
Qadírbirde soltannıñ
Çatırına apkilde.
Qadírbirde anda äytte:
Nuğaylınıñ ağır yort
Tuqtamıştay atamnıñ
Baytaq quğan cire ide;
Tuğız soltan atası
Tuqtamışnıñ bie ideñ,
Bügen kemgä bi buldıñ?
Altın taşlı täxetemä
Bügen kem uğlın menderdeñ?
Anda äytte Kiñ Canbay:
Tulay yortnıñ iäse
Tuqtamış xan könendä
Min dä anıñ bie idem;
Tuqtamıştay xan ulı
Qadírbirde sin ideñ…
Bügen sin dä ni buldıñ?
Bügen min dä ni buldım?
Qadírbirde soltanım,
Ber qaşıq qanım bağışla,*
İdegäy ulı Noradınnı
Qulıña kiterep biriem!
Canbay süzen birgändä
Qadírbirde yäş soltan
Anı quldan cibärde;
Qayta kilep Kiñ Canbay,
Noradınğa anda äytte:
Äy Noradın xaniä!
Min dä bügen bi ikän,
Sin dä bügen xan ikän,
Bağıñnan bağıñ sınasañ,
Síarlığıñ bar ikän,*
Aw laçınıñ ala yör,
Çirüle küldä aw ikän…
Atlaníıq, xaniäm!
Canbay alay digändä,
Noradın belän ikäwläp
Çirülegä kilgändä,
Küz açıp küz kürgändä
Canbay anda yuq buldı,
İdegäy ulı Noradınnıñ
Äylänäse yaw buldı.
Küz açıp küz yomğançı
Qorıq taşlap artınnan,
Noradın, awıp atınnan,
Ayağı-qulı baw buldı;
Töşkän ciren qarasa,
Ber qarañğı baz buldı,
Bazına taş yabıldı.
Qadírbirde yäş soltan,
Anda sırnay çaldırıp,
Çıñğızların cídırdı.*
Olıs bie Barınnı,*
Orış bie Şırınnı,
Tömän başı Tuybaqnı,
Acdarqannan Mulaynı,
Möytännäntuğan Qıpçaqnı,
Kämalnıñ uğlı Canbaynı,
Tuğız iren yanğa alıp,
Anda kiñäş qıldırdı:
Äzäldän doşman Noradın
Taqqa mengän könendä
Tağınnan bazğa yığıldı,
İnde anıñ da atası
İdegäyne qayan totíıq?
Tuylap kiñäş itkän soñ,
Tuğız Çıñğız tuğız ir,
Tuğızı da ullı ikän,
Tuğız ulın torğızıp,
Tuğız ilçe qıldırıp,
İdelne ütä kiçerep,
İdegäygä cibärde.
Tuğız ilçe tuğız ul,
İdegäygä citep kilgändä,
Tuğızdan bere anı äytte:
Sineñ uğlıñ Noradın
Täxetennän yazıp xur buldı,
Qulıbızda totsaq qol buldı,
Anı da yolıp almağıñ
Äle sineñ xäleñdä,
Uğlıñ qonın birerseñ;*
Qadírbirde soltanğa
Bezneñ belän kilerseñ;
Uğlıñ yasaq, başıñ saw bulır,
Yasağına künmäsäñ,
Ültereler Noradın.
Tuğız ilçe tuğız ul
İdegäygä anı digändä,
Ul tuğıznıñ cidäwen
İdegäy anda totıp bäylätte.
İkäwen qayta cibärde:
Qadírbirde soltanğa
Qayta citep äytegez:
Noradınnı nitsä dä
Anda üze belgän eş,
Monda qalğan cidäwneñ
Cidäwen dä yuq qılam!
Ul tuğıznıñ ikäwe
Qayta citep kilgändä,
Cideneñ cide atası
Qadírbirde soltannıñ
Ayağına yığıldı:
Cidebezneñ cide uğıl,
Cidäwen dä qotqarğıl!
Kiñäş-uñaş qılğan soñ,
Qadírbirde İdegäygä
Qaytadan ilçe künderde:
“Totsaq itkän cideñne
Cidäwen dä qaytarğıl.
Noradınday balañnı
Min dä siña qaytarím”.
İlçe qılıp igän soñ
Qadírbirde anda äytte:
Qulğa töşkän doşmannı
Qaytadan buş kündersäk,
Bezgä layıq eş bulmas,
Ber xäyläsen qılíq, dip,
Noradınnı bazdan aldırdı.
Ayağın anda saldırıp,
Yalanğaçqa qaldırıp,
Timer çöy qaqqan qara idän
Qara idängä bastırdı.
Noradın anda kergändä
Ni bulğanın añladı.
Buy-buy taqta, buy taqta,
Timer çöy qaqqan buy taqta,
Pıçaqlap suqqan urındıq;
İr Noradın qurıqmadı.
Basıp atlap uzğanda
Ber yözen dä çıtmadı,
Pıçaqlap suqqan urınğa
Tayçanmastan utırdı.
Qadírbirde sorídır:
Arqadan küçkän altı arba,
Altawı da qazna arba,
Anı nitteñ, Noradın?
Cawap birde Noradın:
Arqadan küçkän altı arba,
Altawı da qazna arba,
Tulğaşqanda min anı,*
Adaşqanım bardır, dip,
Adaşqanda min anı
Üz qulım belän sadaqa itep birgäymen!
Qadírbirde sorídır:
Tulğay-tulğay yögergän,
Yögergändä cir bawırın qıdırğan,
Tustağanday küzle turını,
Anı nitteñ, Noradın?
Cawap birde Noradın:
Tulğay-tulğay yögergän,
Yögergändä cir bawırın qıdırğan,
Tustağanday küzle turını
Tuqış itkän könnärdä
Üz astıñnan mengänmen…
Menep alıp suğışta
Üzeñä qarşı yörgänmen!
Qadírbirde sorídır:
Ber-ber yağı unike şayman yunağan*
Busağası bulat öylärne,
Anı da nitteñ, Noradın?
Cawap birde Noradın:
Ber-ber yağı unike şayman yunağan
Busağası bulat öylärne,
Moñayğanım kitsen dip,
İrekkänem kilsen dip,
Oran utqa yaqqanmın!*
Qadírbirde sorídır:
Sigez cirdän çigelgän,
Tuğız cirdän tuqılğan,
Qara keştän tegelgän
Tunnı nitteñ, Noradın?
Tuğız qızlıq, meñ quylıq
Nurbığa atlı köbämne
Anı nitteñ, Noradın?
Cawap birde Noradın:
Sigez cirdän çigelgän,
Tuğız cirdän tuqılğan,
Qara keştän tegelgän
Tunnı täñre birgän soñ
Sırtıma salıp yörgänmen;
Tuğız qızlıq, meñ quylıq
Nurbığa atlı köbäne,
Täñre üzemä birgän soñ,
Böktär tışlap kigänmen,
Kigän soñın suğışıp,
Üzeñä qarşı kilgänmen.
Anda utırıp Kiñ Canbay,
Noradınğa anı äytte:
Tulğanalı aybalta*
Anı nitteñ, Noradın?
Tuğız soltan atası,
Tulay yortnıñ iäse,
Tuqtamıştay xan irne,
Anı nitteñ, Noradın?
Qınnan çıqsa sınayğan,*
Turı çalsañ baş kiskän
Alcasman digän qılıçnı
Anı da nitteñ, Noradın?
Xanäkädäy küreklene,
Könäkädäy sılunı
Anı nitteñ, Noradın?
Kismä-kismä sarı altın,
Möher suqqan saf altın,
Ence-gäwhär, yaqutnı,
Anı nitteñ, Noradın?
Cawap birde Noradın:
Tulğamalı aybaltañ,
Tuqış itkän cirlärdä
Uñ qulıma alğanmın,
Alıp qayrap salğanmın,
Qarını yuan bilärneñ
İñkäytep başın alğanmın!
Tuğız soltan babası,
Tulay yortnıñ iäse
Tuqtamıştay xan irne
Tönäy-tönäy quğanmın!
İrteş başı Qara Tunda
Qua barıp citkänmen;
Qınnan çıqsa sınayğan,
Turı çalsañ taş kiskän,
Qayırıp çalsañ baş kiskän,
Alcasman digän qılıç belän
Tuqtamıştay xan irneñ,
Saqalın ala qan itep,
Başın kisep alğanmın…
Söyäge tezdä qalır dip,*
Söyrägennän tişkänmen,*
Qanlı başın atañnıñ,
Qancağama taqqanda,
Qarındıqqa sarğanmın,
Atam aldına kiterep salğanmın.
Xan söyäge kiä dip,*
Xannarnı quyğan sarayçıq:
Atañnıñ başın min anda
Alıp kilep quyğanmın.
Xanäkädäy küreklene,
Könäkädäy sılunı
Täñre üze miña birgändä,
Tigen ulca qılğanmın.
Kismä-kismä sarı altın,
Möher suqqan saf altın,
Ence-gäwhär, yaqutnı
Xalqıma min barın
Kisep ulca qılğanmın!
Kämalnıñ uğlı Kiñ Canbay,
Kire süzgä et Canbay!
Arıraq kitep söylä sin,
Bireräk kilep tıñla sin!
Qolan qoyığa töşkändä
Qorbağa ayğırlıq qılır;*
Noradın turğa töşkändä*
Canbay awdarlıq qılır!*
Açma küzeñ, tişärmen,
Söylämä, teleñ kisärmen!
Eçeñä kerep min sineñ,
Qara yılan bulıp gizärmen!
Aş birgänneñ ulısıñ,
Mal birgänneñ qolısıñ!
Qollıq qılıp cide balañ,
Cide buınıñ qorısın!
Min ramazan ayında,
Aynıñ unbiş könendä,
Päyşämbä kön, comğa aqşam,
Aynıñ tulı tönendä,
Ay-kön bergä yörgändä
Asıldan päyda bulğanmın!
Qadírbirde yäş soltan,
Noradınnı önsez tabıp torasıñ;
Ozın uğı, kiñ cayı*
Töşä quysa qulına,
Sindäy äytkän soltannı
Cibärmäsme ide ir üze,
Atañ barğan qaytmas yortnıñ yulına?*
Alçılar belän aldatıp,
Sadaq-sawıt taşlatıp,
Xäylä belän qulğa alıp,
Qadírbirde yäş soltan,
Çöy ütkärep torasıñ;*
Zamanında belep äytkän ükenmäs;
Quzağaçtan biekmen,
Bolıtqa tisäm bögelmäm,
Qaynaşıp betkän botaqmın,
Öyermä suqsa ielmäm;
Buralqı attan yarsumın,
Buğalaq salsañ tuqtamam;
Botırğaqtan qatımın,
Borınıma çöy ütkärsäñ çıdarmın.
Busğınçıqtan qíışmın,*
Tezgä salsañ töz bulmam;
Aq diñgezdän açımın,
Şikär tüksäñ töçemäm,
Tulay baytaq iäse
Tuqtamış atlı atañnı
Kisä qırıqqan arıslanmın!
Yörägemä pıçaq tıqsañ da
Äytermen, hiç qurıqmamın;
Qoralsızlarnı qínaw,
Yoqlağannı üterü
Köçsez keşe eşe ul,
Yünsez keşe eşe ul!
Noradın alay digändä,
Pıçaqlap suqqan urındıq
Botın yarıp kergändä,
Ayağınnan qan sarqıp,
Yözlegenä iñgändä,
Qımşanmastan utırıp,
Turıdan cawap birgändä,
Qadírbirde yäş soltan
Noradınğa tañ qaldı:
Andí batır ir buldıñ,
Ataña minnän saw yünäl.
Anı äytep yäş soltan,
Noradınnıñ qulın çişterde,
Eçerge, iär saldırtmí,*
Menärenä at birde,
Caydaq atqa menderde,*
İdelgä turı kiterde.
Tirläp kilgän atınnan
Yarasına ütep qara tir,
Yağır bulıp Noradın,*
Toralmaslıq bulsın dip,
Atnı qızu cilderde.
İdelgä kilgän İdegäy
İdel aşa qıçqırdı:
Qanı uğlım Noradın?*
Anı miña cibärsen,
Bu cidäwne cibärim!
Qadírbirde bu yaqtan
Noradınnı salğa artlap
İdel ütä cibärde.
İke yaqtan ike sal
İkäwe bergä kilgändä,
Arıdan torıp İdegäy,
Noradınğa tulğap anı äytte:
Cide kiçä berensä,*
Cir yalğışmas mırza uğlım!
Cide däryä quşılıp,
Qotırınıp taşqanda,
Cil qayıqtay umrawın
Cilgä birep aşqanda,
Taşqın tirän däryänı
Bolıttay ütkän mırza uğlım!
Qola sarğıl balasın*
Quğa çöygän mırza uğlım!
Qu qanatın sal itep,
İdel kiçkän mırza uğlım!
Qaz qanatın sal itep,
Cayıq kiçkän mırgza uğlım!
Salnı salğa bäyläçe!
Sal eçendä cidäwne
Yaxşı uñğarçı, mırza uğlım!
İdegäy alay digändä,
Sallar salğa kilgändä,
Noradın salnı sözderep,
Salnı salğa bäyläde.
Salda utırğan cide uğlı
Cidäwen dä üterep,
Ana İdelgä qolattı.
İdelne kiçep Noradın,
İdegäygä kilgändä,
Ğozer-ğafu ütenep,
Qulınnan übep yögende.
Yarasına ütep qara tir,
Yağır bulıp Noradın
Ul säğättä yığıldı.
XVIII
Qadírbirde soltannıñ urda torğızıp,
İdegäy östenä barğanı,
İdegäyneñ orışta ülgäne
Qadírbirde yäş soltan
Anda utırıp yar saldı:
Däwrän sörgän könemdä
İdegäy isän ikändä,
İdel-yort miña bulmas,
Kürgän könem kön bulmas,
Ya İdegäy, ya dä min!
Atlaníıq, yatmíıq!
Anı äytep yäş soltan,
Oran salıp atlanıp,
Bar urdasın cídırdı.
Atadan qalğan qara tu
Sınğan ikän, sap quyıp,
Anı uñnan bastırıp,
Dum dumbağın ordırıp,
Xan urdasın torğızdı.
Kämal ulı Kiñ Canbay
Qadírbirde soltanğa
Kiñäşen birep, anda äytte:
Tulıqsığan ana İdel
Tulqına birep yatqanda,
İdeldän çirü küçerü
Qíın bulır, soltanım.
İdel tuñsın, boz totsın,
Yul açılsın, soltanım;
İdegäy inde qarığan,*
Altmışınnan yäşe uzğan,
Quya torsañ, ni bulır?
Canbay alay digändä,
Qadírbirde soltanğa,
Ul süz anda yaqmadı,
Üz uyınnan qaytmadı:
İdel tuñsa, kem kiçmäs?
İdegäy ülsä, kem almas?
İdelne tuñmas borın kiçmäk kiräk,
İdegäyne ülmäs borın almaq kiräk.
Häy, moñaymañ, bilärem!
Qayta çapsam, kön kilde!
Qayırıp çapsam, baş kilde!
İdegäy ulı Noradın
Yağır bulıp qalğanda,
İdegäyneñ urdası
İgen-taru alğanda,
Ul kön miña ber kilde!
Atlaníıq, yatmíıq!
Tulıqsığan İdelne
Tuñmas borın kiçiek!
Ülär bulğan İdegäy,
Ülmäs borın alíıq!
Qadírbirde alay digändä
Altı yortı yuq bulğan
Altı yortqa altı bi,
Cide uğlı yuq bulğan
Cide ırudan cide bi,
Yarlığınnan ayırılğan
Yartı tarxan, yartı bi,
Cir-suınnan ayırılğan
Yartı näzir, yartı bi,
Ras äyterseñ, xanım! dip,
Anıñ süzen cöpläde.
Attan atın cídırdı,
İrdän iren cídırdı.
Qadírbirde yäş soltan
Çirüen äydäp quzğatıp,
Ana İdelgä kiterde,
İdelne aşa kiçerde.
Qadírbirde kilgändä,
İdegäy anı sizgändä,
Tora birep qorğanıp,
Yandaşların yanğa alıp,
Ul da quptı urınınnan.
Yaw kilgänen belgän soñ,
Küp çirüne kürgän soñ,
Tarlan Büzne atlanıp,
Suğışqa dip baradır,
Ğayräte suday taşadır,
Açuı çiktän aşadır.
Atına qamçı çalğan soñ,
Yawnı kilep basadır,
Qayda sadaq tartadır,
Qayda mıltıq atadır;
Qayda qılıç seltäläp,
Qayda söñge belän batadır.
Ul çitennän keräder,
Bu çitennän çığadır,
Quyğa kergän ber büre,
Büre quynı qıradır.
İrtä buldı, kiç buldı,
Qalın suğış eş buldı.
Kön totılıp çañ buldı,
İke çirü ber kilep,
İke İdelneñ arası
İkesenä tar buldı.
Attan toyaq qalmadı,
Baştan qolaq qalmadı,
Taptalıp yatqan ülekneñ
İsäbe-sanı bulmadı.
Sansız tatar, qara yaw,
Yaqadan-yaqa alışıp,
Bersenä-berse qaplanıp,
Teş-tırnağın aqtarıp,
Buğazğa-buğaz çäynäşep,
Ni bulğanın belmäde.
Qaysı başın aqtardı,
Qaysı cirdä taptaldı,
Kiç bulğanda şul buldı
Här ike yaq az qaldı.
İdegäy andí ir buldı:
Ülem, ülem digändä,
Ülem kilep yözenä
Üle tının örgändä
Çigenmäde İdegäy.
Ülem, ülem digändä,
Un meñ tömän san keşe
Ülemgä baş igändä
İelmäde İdegäy.
Qadírbirde soltanğa
Canbay anda monı äytte:
Altmıştağı İdegäy
Xäldän xäle kitkändä,
İke çirü ber kilep,
Qan zayağa kitkändä,
Bermä-bergä ber çığıp,
Ber çükersäñ ni bulır?*
Canbay alay digändä
Qadírbirde yäş soltan
Ğayräte kilep, anda äytte:
İdegäy andí ir ikän,
İdel-yortta ber ikän,
İrekle keşe ul bulıp,
İlne totqan ir ikän;
İdegäy ildä ber ikän,
İr sırtlanı ir ikän;
Büre bulıp baríım,
Burbayınnan alíım!*
Arıslan bulıp baríım,
Arwağın basıp alíım!*
Ber dawıl bulıp baríım,
Ber çükerep bağíım!
Atağı ölkän ul bulsa,
Anıñ da bulğan atağın
Üzemä tartıp alíım!
Anı äytep yäş soltan,
Suırıp alıp qılıçın,
Çaba kilep ul anda
İdegäygä tulğadı:
Tübädäge dürt yoldız,
Tañ atar kön tuğandır!
Körän turı at qoyrığı
Dürt çaluğa tulğandır!
Qalğan-qotqan il bulıp,
Qadírbirde xan bulıp,
Elgärgedäy dan bulıp
Yäşär könnär tuğandır!
Köbälär belän qorğanıp,
Çöydäle balta qulğa alıp,
Çöydägezgä ber menep,
Çabar könnär tuğandır!
Anda äytte İdegäy:
Tübädäge dürt yoldız,
Tañı atar kön tualmas!
Körän turı at qoyrığı
Dürt çaluğa tulalmas!
Qalğan-qotqan il bulıp,
Qadírbirmäs xan bulıp,
Tuqtamıştay dan bulıp
Yäşär könnär tualmas!
Köbälär belän qorğanıp,
Çöydäle balta qulğa alıp,
Qadírbirde, çöydämä
Çabar könnär tualmas!
Qadírbirde tağı äytte:
Qañtarda yawğan bolıttay,*
Zähärle suıq tösem bar,
Ezläp kildem üzeñne,
Suyışa torğan eşem bar!
Cawap birde İdegäy:
Qabağınnan qar yawıp,
Kerpegenä boz tuñıp,
Ezläp kilgän Qadír belän
Yarışırğa köçem bar.
Anı da bel, Qadıraw,
Arıslan xäldän taysa da,
Ber sarıqlıq köçe bar!
Anda alay äyteşep,
İke tawday ike ir,
Tipke birep atına,
Berenä bere yünälde.
Ciz köbäse şañğırap,
Qalqanı çığıp qalqayıp,
Berenä bere “şañk” itte.
Cir selkende, yarıldı,
Yarılğannan az qaldı;
Alataw belän Qolataw
Berenä bere bärelde,
Bärelgändä saw qaldı!
Altı batman çuqmarın
İdegäy tulğap alğançı,
Çöydäle balta qulğa alıp
Qadírbirde ber suqtı
İdegäyneñ qalqanı
Anda şıñlap yarıldı.
İdegäy anda çuqmarın
Yänä ber tulğap alğanda
Awan qullı Qadírbirde*
Yänä kilep ber suqtı
Köbäse sınıp, qan çıqtı.
Yänä ber suğím digändä,
Anda kilep İdegäy,
Altı batman çuqmarın
Öç tulğadı, ber suqtı,
Andí itep ber suqtı,
At sawrısı “çırk” itte.
Qadírbirde ber çükte,
Tübäsennän qan çıqtı,
Qan çıqqanda can çıqtı!
Ul atınnan awğanda,
Bilär şaşa qalğanda,
Atın sörep İdegäy
Qaça birde aradan!
Barın mırza anı äytte:
Äy Tuqtamış biläre!
Tuqtamış buını kiselde.
Xan bulır xan qalmadı.
Xannan qalğan qarışqı,*
Qarışqısın kem alır?
Xan tağına kem menär?
Tulay yortnı kem bilär?
İdegäy isän qalğanda,
Xalqın cíıp alğanda,
İñsez yatqan İdel-yort
İl İdegäygä qalğanda,
Tuqtamışnıñ biläre
Bi bulır kön ber tumas!
Äy, Tuqtamış biläre!
Xan tağına kem menär?
İdegäygä kem citsä,
Citep başın kem alsa
Xan tağına ul menär!
Cät bulíıq, bilärem!
Ezennän basa baríıq;
Yartı canı qalğanda,
Qalğanın da alíıq!
Barın anı äytkändä,
Unike türä, altı bi
İdegäyne ezläp töşkändä,
Arı çabıp qaradı,
Bire çabıp qaradı,
Kergän cirne ayqadı,
Çıqqan cirne bayqadı,
Yaqınnan tota almadı,
Yıraqtan kürä almadı.
Unike türä, altı bi
Ezennän ezen çığarıp,
Qua kilep artınnan,
Külgä citep tuqtadı.
Qamışlıqqa kilgändä,
Toyaq ezen kürgändä,
Bilär anı qaradı:
Çıqqan ezen tapsa da,
Kergän ezen tapmadı.
Unike türä, altı bi,
İdegäy yänä bulmadı dip,
Äylänep kitmäk bulğanda,
Barın mırza anı äytte:
Häy, aldanmíq, bilärem!
İnde kitkän yulı yuq,
At çikerep qamışqa
Artı belän kergänder!
Monnan arı barmíıq!
İdegäy isän ir bulsa,
Şul qamıştan alíıq.
Cawap birmi bulmastır,
Tulğap sorap qaríıq.
Qamışlıqqa yaqınlap,
Barın anda tulğadı:
İdegäy ölkän ir ide!
İdegäy ölkän ir ide!
İdegäyneñ mengän atı
Awızı Aqtan Kir ide;*
İdegäy andí ir ide,
Olılarça yör ide.
Üzennän ber yäş keçegä:
“Sin torıp tor, ğäzizem,
Min atíım”, dir ide.
Üzennän ber yäş olığa:
“Min toríım, ğäzizem,
Sin atsañçı”, dir ide…
Barın anı äytkändä,
Qalqa birep qamıştan,
İdegäy torıp anı äytte:
Yağası altın kiräwkä
Yaqalaşıp yırtqan soñ,
Qıltıñlağan köränçä at *
Qadírawnı yıqqan soñ,
Sezdäyen sölteklärdän*
Qurqa torğan İdegäy yuq!
Kötä torıñ, çığarmın,
Söñgem qanğa tığarmın!
Kük kükrätep, qılıçım
Yäşen uynatıp suğarmın!
Anı äytep urınınnan
Quba kilde İdegäy.
Şam qılıçın qulğa alıp
Çığa kilde İdegäy.
Sul qulınnan can alıp,
Qalğan xälen bar itep,
Ora kilde İdegäy.
Unike türä, altı bi
İdegäy anda qamaldı,
Alar atta, ul cäyäw,
Unike söñge, altı uq
İdegäygä qadaldı.
Anda buldı ber suğış,
Qamış başın qan aldı.
Anda äytte İdegäy:
Ülem belän qurqıtmañ,
Qurqa torğan uyım yuq!
Ülem turı kilä ikän,
Qotıla torğan buyım yuq.
İdem öçen ilsenep,
Cirem öçen cirsenep,
Xalığım öçen yaxşı uyım
Kükräk tulı cilsenep,
Köräşkänne xalığım
Añladımı belalmam!
Añlamasa xalığım
Añlamastan ülalmam!
Barın berdäy aralap
Attan atıp yaralap,
Anda batır İdegäy
Unike irne üterde.
Qan yarası açılıp,
İdegäy xäle betkändä,
Barın mırza ber citep,
İdegäyne ber çaptı.
Başı tänennän ayırılıp,
Tägäri birep anı äytte:
Barın, siña ni qıldım?
Bereñ ike bulmasın!
Yortıñ-qarañ qalmasın!
Xannan xannı min yıqtım,
Xan bulıp sin dä qalmassıñ!
Söt urınına qan qoydıñ,
Qanımnı tügep ni qıldıñ?
Qazan, Qırım, Acdarqan,
Qonımnı sorap qupqanda,
Ni bulğanın anda kürerseñ!
İdegäy başı anı äytep,
Köngä taba äylände,
Äylängändä yänä äytte:
Aldağı kön ağırğa
Bez barabız, ul kilmäs!
Anı äytte dä can birde.
İdegäyneñ başın kiskän Barın buldı,
Başnı kitergän Şırın buldı.
* * *
İdel-yortnı daw aldı,
Yaw östenä yaw kilde,
İdegäy äytkän kön kilde.
Çıñğıznıñ quyğan xan tağı
Qan tağı bulıp äwerelde;
Xan sarayı qamaldı.
Qırım, Qazan, Acdarqan
Başlı-başlı il buldı,
Altın Urda taraldı.
277uqıldı: 94